VATAN AQQI

Alim Aliyev, Ukrain institutı direktorınıñ muavini, Rustem Halilov, «Krım realii» radiosınıñ muarriri

Bir kere qırımlı Vladimir Baluh tepme aşağan.

İş 70-nci yıllarnıñ soñunda olğan. Ekinci sınıf talabesi Vova özüniñ Serebrânka köyünden rayon merkezine akkordeon çalmağa ögrenmek içün qatnay. Muzıka mektebine ketkende oña yaşları büyükçe eki yerli bala sataşa. Ne sebepten Vova olarnen ukrain tilinde laf etip başlağanını Baluh, şimdi tam hatırlap olamay. Oğlanlardan birisi buña açuvlanıp Vovanıñ ince yerine tepme yandıra. Vova yerge yıqılğanda onı daa ziyade tepmelep başlaylar.

— Ukrain tiline ürmetsizlikni tap balalığımdan aqaret kibi qabul ete edim, dey Baluh.

Yıllar keçer ve özüniñ ukrain menligini açıq köstergeni içün Vladimir Baluh bir qaç tepmeden daa da beter darbege oğrar. 2017 senesi avgustta Rusiyeniñ işğali altında bulunğan mahkeme Baluhnı üç yıl ve yedi ay aps cezasına üküm eter. Resmen — sanki evelki apayınıñ evindeki çardaqta tapılğan qurşunlar içün. Asılında ise taa 2013 senesi qışta Baluh eviniñ damına Ukraina bayrağını asqanı, soñra ev divarında «Nebesnaya sotnâ soqağı» yazılı tahta qaqqanı içün.

Resiyeniñ «Memorial» uquqqoruv merkezi Vladimir Baluhnı siyasiy mahbüs, dep tanıdı. Onıñ siyasiy ceetten takip etilgeni aqqında BMTnıñ Qırımda insan aqları aqqında qararında aytıldı. 2019 senesiniñ sentâbrinde Ukraina ve Rusiye arasında tutuqlanğan şahıslarnı deñiştirüv sayesinde Baluh niayet azat etildi. Amma tuvğan Serebrânkasına yolu qapalı.

— Anam-babam Qırımğa Hruşçövnıñ zamanında köçip kelgenler, — hatırlay Baluh. Qırımtatarlar sürgün etilgen soñ akimiyet olarnıñ evlerine başqa yerlerden insanlarnı köçürip başladı. — Köyde er kün ukrain türküleri eşitile, deyerlik er kes ukraince qonuşa edi.

Amma yıllar keçtikçe ukrain tiliniñ yerini ep rus tili basıp başladı. Baluh bunı üç faktor ile añlata. Birincisi — Qırımnıñ devlet müessiseleri, hastahane, tükânlarında rus tiliniñ qullanması. Ekincisi — özüñni ukrain, dep kösterseñ, yüksek bir vazifege irişip olamazsıñ. «Köyde brigadir vazifesine bile tayinlenmezsiñ», — dep eminliknen ayta Baluh. Üçünci faktor ise — televizor, sovet insanlarınıñ esas eglencesi ve o, çoqusı rus tilinde yayınlar kösterdi.

2014 senesinden qırımtatarlarnıñ ve ukrainlerniñ açıq ifade ettikleri milliy menligi yarımadada rus havfsızlığını raatsızlağan baş telükelerden biri oldı. Rusiye akimiyeti Kremlniñ bugünki mevkuresine «iç uymağan» maddiy ve maneviy medeniy mirasnı maqsadlı olaraq yoq etmekte. Böyle misallerden biri — Bağçasarayda Hansaraynıñ taqdiri. Qırımtatar medeniyetiniñ müimden müim maddiy miras obyekti sanki restavratsiya manaçığınen viran etilmekte.

Aynı alğa Akârdaki Hersones Tavriçeskiy qoruq müzeyi tüşebilir. YÜNESKO cedveline kirsetilgen müzeyniñ etrafında qurucılıq kete, qazılmalar yapıla. Bu ise obyektke bozucdı bir tesir köstere. Böyle qazılmalar yarımadanıñ diger yerlerinde de yapıla, aynı zamanda Qırımdan qanunsız sürette ukrain medeniy mirası- Qırım halqlarınıñ turmuş eşyalarından ta Ayvazovskiyniñ resimleri alıp çıqıla.

Bundan da ğayrı, Rusiye tarihiy vaqialarnı özüne kelişken tarafqa deñiştire, meselâ, Kiyev knâzı Vladimir çoqunğan Hersonesni rus pravoslav dininiñ beşigi, dep ilân ete. Yarımadada ukrain menligini qorçalavnıñ temellerinden biri olğan ukrain pravoslav kilsesi de daima darbe aldtında bulunmaqta.

Mına endi bir qaç yıldan berli ukrain cemaatınen birlikte işğalci akimiyetniñ basqısına oğratılmaqta olğan Aqmescit ve Qırım mitropoliti Kliment ukrain kilsesini sıqıştıruvnıñ baş maqsadı — ukrainlerni tolusınen assimilâtsiyası etmek, dep saya. «Olarğa (akimlerge) nezaret etilgen rus tilli, rusça tasil alğan ve tek rusça qonuşqan ukrainler kerek. Ukrain menligini tasdiqlağan alâmetler — ibdetlerni devlet ukrain tilinde alıp barğan bizim Pravoslav Ukraina kilsemiz, ukrain arbiy küçleri, ukrain devleti, ukrain halqı içün etken dualarımız olarnı (işğalcilerni) quturta» , — qayd ete Kliment.

Qırımtatarlar içün müim emiyetke malik olğan diniy menlikni rus akimiyeti ekstremist ve terroristlerniñ suniy obrazını yarataraq olarnıñ özüne qarşı işletmege tırışa. RF cinaiy kodeksiniñ ille şu maddelerine köre bir çoq qırımtatar siyasiy mahbüslerine qarşı uydurmalar ögge sürüle. Qırımtatarlarnıñ sunniy musulman oluvı ve din menlikni şekillendirüvde müim rol oynamaqta. Rusiye yarımadada qurmağa tırışqan Qıyış küzgüler qırallığı qırımlılarnıñ islâm ananelerine zıttır. Ta 19-ncı asırnıñ soñunda belli medeniy ve içtimaiy-siyasiy erbap İsmail Gasprinskiy musulman oquvı ve zemaneviy tehnika ve ilimniñ yeñişleri sintezi arqalı qırımtatar cemiyetiniñ ananeviy İslâm medeniyetini modernleştirüv ğayesini teşviq etti. Qansız areket ise sovetler devrinde olğanı kibi bugün de öz toprağı içün küreşniñ temelli alâmetidir.

İşğal altındaki Qırımda «Qırım halqı» leyhası insanlarnı qırımtatar ve ukrain menligini kommege, ana tili ve canlı medeniyetinden vazgeçmege çağıra.

Yarımada sakinleriniñ menligi añnıñ arbiyleştirüv vastasınen deñiştirilmekte. Balalarnı arbiy forma kiymege mecbur eteler, mekteplerde «basqıncı» tarihnı ögreteler. Bundan da ğayrı bir zamanlarda, rusiye paradigmasına uyğun olğan, sovet halqı kelimesine beñzeterek «qırım halqı» yaratılmaqta.

Kembric universitetiniñ professorı, menlik mevzusını tedqiq etken belli ukrainşınas Rori Finnin, hatırlata ki, «sovet adamı» leyhası Stalin yazğanı kibi rus olmağan milliy menlikler yoq olmaqta degen fikirge esaslanmaqta.

— Böyleliknen, «qırım halqı» leyhası insanlarnı qırımtatar ve ukrain menligini kommege, ana tili ve canlı medeniyetinden vazgeçmege çağıra. Bu destruktiv bir şey. Oña qarşı küreşmekniñ bir yolu bar — bu halqlarnıñ zemaneviy, çeşit, ğayretli, genç, açıq ve serbest medeniyetini inkişaf ettirmekni devam etmektir, — dey Finnin

Roriniñ kendisi ukrain tilini mükemmel menimsep, soñra qırımtatar tilini de ögrendi. Bu eki til de yarımadada deyerlik qullanılmay. Qırımda iç bir ukrain mektebi qalmadı.

Qırımlı Elvira (qadınnıñ ricasına köre adı deñiştirildi) qırımtatar menligi aqqında söz yürsetilgende birinci nevbette til aqqında ayta. -Ebet, bular arasında urf-adetler, doğdığı Qırım toprağı da bar. Amma qırımtatar tili bugün pek büyük telüke altındadır. Ana tilini menimsev sebepleri ameliy fayda degil de, vatanperverlik duyğular, qırımtatarlarnıñ añınen belgilene,

Qırımtatar tili YÜNESKOnıñ ğayıp oluv telükesi altında bulunğan tiller cedveline kire. Şunıñ içün de qırımtatarlar bugünde-bugün tilni saqlav qaluvnı eñ müim vazifelerinden biri, dep sayalar. Qırımda mektep talebeleriniñ ancaq 3% qırımtatar tilinde tasil ala, ana-babalar tilni qorçalav boyunca şahsiy teşebbüs köstergeni alda balalarınen evde tek ana tilinde qonuşalar.

Elviranıñ 4-nci sınıfta oquğan qızı qırımtatar tilinde oqutılğan sınıf talebesidir. Yıl sayın anası qızına ev vazifelerini yapmağa yardım etüvde zorlana, mektepte rusça oquğan Elvira bir çoq terminlerniñ tercimesini bilmey. Altı yıldan soñ vaziyet deñişir — Elviranıñ qızı onuncı sınıfta rusça oquycaq — Rusiye qanunlarınıñ hususiyeti öyle. Ve endi anası degil de, evel qırımtatarca tasil alğan qızı rusça terminlerni luğatlarda qıdıracaq.

Balalarını qırımtatar sınıfına bermege istemegen ana-babalar Elvirağa bunı balası kıyınlıqlıqlar ile qarşılaşacaq, dep añlatalar.

— Qırımtatar tiliniñ devlet tili olaraq qullanılması aqqında qanun qabul etilmey. Ana tilimizni Qırımda keregi kibi qullanmaq imkânından mahrummız. Misal içün, mahkemede ana tilinde qonuşmaq — bir mesele, lâkin şu mahkemeniñ tolusınen qırımtatarca alınıp barılması — bam-başqa mesele. Ve bu er şeyge ait, — dey Elvira.

Kimdir belki, qadınnıñ qızı çastlı eken, der. Çünki bir çoq qırımtatar ana-babalar mektep müdirleriniñ qırımtatar sınıflarını açmağa istemegenlerinen qarşılalaşar.

— Bu mesele ştatlar cedveli, mektep büceti kibi meselelerge barıp toquna. Memuriyet qırımtatar tilinde dersliklerni, oca içün usuliy qullanmalarnı qıdırıp tapması kerek. Sınıf milliy sınıf olğanını köstergen stend ve plakatlarnen donalıtmalı. Bütün bular masraf talap ete. Biz bilemiz ki, mestep memuriyeti aksine bu masraflarnı eksiltmege tırışa, — dep añlata bunı Elviranıñ kendisi. Amma şunı da qayd ete ki, bazıda maddiy degil de, ille insaniy faktor öz rolüni oynay- yani milliy sınıf açılmasına oquv müessise müdirleriniñ qırımtatarlarğa nisbeten menfiy munasebeti: esas mania ola.

Onıñ hatırlağanına köre, balanı mektepke berecekte ana tilini seçüv aqqında ariza yazması kerek, denilip azır blank berile. Anda ana tili olaraq endi rus tili kösterilgen.

Yarımadada daima telüke şaraitinde yaşayış milliy menlikni bayraq, milliy gimn, halq ava ve oyunları, müim tarihiy vaqialarnı qayd etüv vastasınen ifade etüvniñ müimligini yarata. Qırımtatarlar ve ukrainlerniñ menligi şu halq vekilleriniñ faalliginen ayaqta qalmaqta. Rori Finnin ilâve ete ki, coğrafiya ya da tarihiy alâqalarda «yaqın» olğan ve rus menligi leyhasını ağırlaştırmağan diger milliy menlikler «RF büyükligi» añlayışını boza.

Bese-belli, Putin ve onıñ sistemasını ile şundan qorqa. Ve bu qorqu yarımadada qırımtatarlar ve ukrainlerge nisbeten basqılar sebebiniñ bir qısmıdır.

Bu sözlerniñ tasdiqı olaraq Elvira qomşu Krasnodar ülkesindeki tanış qırımtatarlar aqqında hatırlay.

— Olarnıñ tek qırımtatar adları qaldı, ana tilini bilmeyler, — dey o. — Kün kelip, biz de öyle alğa qalırmız, dep qorqam. Milliy menliginmizden tek qırımtatar olğanımıznı bildirgen biografik bilgiler qalır, dep kasevetlenem.

Amma Elvira inana ki, onıñ olacaq torunları olarnıñ qorantalarında olğanı kibi tek ana tilindle laf eterler, er alda, onıñ özü bunıñ içün bütün çare-tedbirlerni körer.

Böyle areket ve çare tedbirlerni Ukraina devleti de körmeli, çünki medeniyet ve tasil dünyabaqış temelini şekillendire ve muvaqqat işğal devrinde doğğan ve şekillengen gençler içün «Men kimim?» sualine cevape bere. Olarnı ğayıp etmege aqqımız yoqtır.