Prezident ile subet BÜYÜK ÜMÜTLER

Milena Amedi, Ganna Andriyevska, Sevgil Musayeva, Anastasiya Ringis, Valentina Samar

Ukrainanıñ Zmeinıy adasına jurnalistlerni Odessadan 40 daqqa uçqan gelikopternen ketirdiler. Zmeinıy, şimdilik, — Ukraina devletiniñ dahil oldığı Ukrainanıñ eñ cenübiy qısmıdır. Qırım mından körünmey, amma adanıñ özü Qırım manzaralarını pek añdıra.

Bizim subetimiz arbiy-deñiz talimlerinden ve prezidentniñ arbiy unvanlarnı taqdim etüv tedbirinden soñ başlandı. Prezident intervyü keçirilecek yerge ayrıca emiyet bere. Kölemi ceetinden pek büyük olmağan Zmeinıy — strategik bir adadır. Kim oña saiplik etse, deñizde neft yataqlarını nezaret ete. Özüniñ soñki maqalelerinden birinde RF prezidenti Putin topraq iddialarına işaret eterek bu adanı da añdı. Bu sebepten mında arbiy talimler keçirilmesi pek müimdir.

«Biz öz mülkümizni elimizde silânen qorçalarmız!», — diye duyğulı añlata Zelenskiy qızdırğan küneşten saçaq altında saqlanaraq.

Qırım işğaliniñ yedi yılı içinde Ukraina yetekçisi qırımlı jurnalistlerge yarımadanı keri qaytaruv maqsadı ve planlarından bahs etken birinci intervyüdır.

— Biz bugün siz ile Ukrainanıñ Zmeinıy adasında körüşemiz. İlle mında olğanı tesaduf degildir?

 — Elbette, tesaduf degil. Pek balaban olmağan bu ada, er angi başqa toprağımız kibi — ukrain toprağıdır ve biz onı bütün küçümiznen qorçalaycaqmız. Bugün siz arbiy talimlerni közetmek imkânına malik oldıñız, biz bu talimlerge pek büyük diqqat ayıramız. Sizge belli ki, ordumıznı üç basqıçtan ibaret inkişaf etüv programmamız mevcut. Biz olarnı faal keçmektemiz, ve endi körüne ki, biz er bir ukrain regionı, ava limanı, şeer ve Zmeinıy adasını da qorçalamağa iqtidarlımız. qadirmiz. Çünki biz Rusiyeniñ menfaatlarından haberdarmız, Ğarp 2021 rus-belorus müşterek arbiy talimlerniñ maqsadını köremiz. Mezkür devletlerniñ çeşit adımlarına azırmız.

— Qırım platformasınıñ açılışına 30 ülkeniñ vekilleri keleceklerini bildirdiler. 2014 senesi Qırım işğaline qarşı qararğa yüzge yaqın devlet qoltutqanı alda böyle bir raqamdan memnünsiñizmi?

— Bu pek doğru teñeştirüv degil. Qırımğa qoltutqan bütün bu yüz ya da ziyademi, olarnıñ sayısı eksilgeni yoq, devletler öyle de qoltutmağa devam eteler. Olar bizge yasaqları ile destek bereler, Qırımğa nisbeten yapılğan areketke işğal, dep açıq aytalar. Biz olardan bu notai-nazarlarından dolayı müteşekkirmiz.

— Ukraina içün bu qanaatlendirici netice, ya şahsen Siz içün angi netice yahşıdır?

— Bugünge bu, neticeden bayağı büyükçe bir şeydir. Bunıñ büyük ve ya da küçük zafer olacağını bugün aytmaq zor. Keliñiz, ülkelerniñ bütün vekilleri ve liderleri Qırım platfoormasına kelgenlerine qadar sabır eteyik. Ekincisi — bu sammitniñ nasıl netice berecegini bekleyik. Üçüncisi — Ukraina informatsion alanında bile al-azırda mevcut olmağan Qırım meselesini kötermekniñ özü büyük yeñiştir.

Qırım platforması — bu yılda bir kere degil de, er kün Qırım platforması ofisinde çalışacaq birinci yekâne qurumsal bir meydançıqtır. Ve anda müimden-müim, birinci nevbette insaniy, meseleler muzakere etilecek Şimdilik Qırım uçaq gemisine beñzey. Artıq o, deñiz yalısındaki ukrain incisi degil. Bugünde- bugün o Rusiye Federatsiyasınıñ arbiyleştirilgen, silâsı künde artqan, tamır halqı ise künde eksilgen, tabiat, ekologiya, turistik ve er angi çekici güzelligi azayğan yarımadasıdır. Bugün o böyle alda. Ne yapmaq mümkün? Çañ qaqmaq kerekmiz. Bunıñ içün çañ qullesi kerek, onı qaqacaq qol kerek. Zanımca, bugüngece, Qırım platfoormasına qadar çañ qullesi yoq edi, amma insanlar ve eller bar edi ve bar. Lütfen, olarğa Feysbuktaki «Qırımğa yazıq, amma biz qaytırmız» degen yazılardan ğayrı qaysı çañlarnı çalmaq kerekligini añlatıñız. Endi er bir Qırım meselesini keskin ve aktual kösterecek ve men yuqarıda qayd ettigim çañ qullesi olacaq Qırım platforması çalışacaq.

Фото: Ukraina prezidentiniñ yazıhaneniñ matbuat hızmetiniñ fotoresimi

— Amma bizge siyasiy seviyede ev vazifelerimizni eda etmek, Qırımnı serbest iqtisadiy zonasınıñ lâğu etilmesi aqqında qanundan başlap Qırımnen bağlı yigirmige yaqın qanunnı qabul etmek de müimdir.

— Biz bu qanunnı deñiştirdik

— Cenap prezident, amma siz onı imzalamadıñız.

 — Maña ketirilgen er şeyni imzalayım. Doğrusını aytsam, şu qanunlarnıñ çoqusını Qırım platforması vaqtında imzalamaqnı planlaştıram. Menim niyetim diger ülkelerniñ yetekçilerini Qırım meselesine celp etmek edi. Tamır halqlar aqqında qanunnı iç bir şeyni beklemeden imzaladıq, Men añlayım, er sefer million sual doğa: «Ne içün böyle degil, ne zaman?» Er şey imzalana ve imzalanır da.

— Siyasiy mahbüslerge dair sual. Keçenlerde Qırımda yaqalanğan jurnalist Vladislav Yesipenkonıñ qarısı sizden aqayını azat etüvde yardım sorap muracaatta bulundı. Qırımda yüzden ziyade ukrain siyasiy mahbüsleri apste bulunmaqta. Olarnıñ arasında eñ çoq siyasiy sebeplerge köre qapalğan qırımtatarlardır. Qırımlı siyasiy mahbüslerni keri qaytaruv meselesi bugün angi basqıçta? Cedveller tizildimi? Bu cedvellerde kim olacaq?

— Bütün cedveller bizim ombudsmenniñ faaliyeti sayesinde şekillene. Siyasiy mahbüsler meselesi bizim içün eñ müimdir, amma, teessüf ki, bu iş tamamile yavaşladı. Bugün Rusiye prezidenti ile qırımlı mahkümler aqqında doğrudan-doğru körüşmekten başqa bir yolunı körmeyim. Belki Qırım palatforması çerçivesinde yañı bir çezimlerni işleyebilirmiz. Er angi bir körüşüvde bütün liderlernen muzakere ettigim sabit mevzulardan ibaret bir cedvelim bar. Qırım mahbüsleriniñ mevzusını .er vaqıt kün tertibine qoyam. Amma ne yazıq ki, qararnıñ rıçagı siyasiy mahbüslerni Qırımnıñ işğalinen birleştirgen Rusiyeniñ elinde. Kreml içün bu insanlar ukrainalı siyasiy mahbüsler degil, çünki olar Qırımnıñ işğalini qabul etmeyler.

Ruslar ORDLOda olğanlarnıñ cedvelini Qırımda ya da artıq Rusiyede olğan insanlarnıñ cedvelinden ayıralar. Biz ise, aksince, bu cedvellerni birleştiremiz ve deymiz ki, er kesni er keske deñiştirmek şu cümleden qırımlılarnı da. Amma, bazıda tek Rusiye degil de başqa devletler de Qırım meselesini kötermege ve Ukraina topraqlarını keri qaytaruv meselesinen birleştirmege istemeyler.

Tabiiy ki, biz Avropa mahkmemeleri seviyesinde çoqça çalışmalımız, şimdi anda yapılğan işlerimiz yeterli derecede degil. Bunıñ kibi de men bizge qoltutqan o ya da bu ülkelerniñ yetekçilerini faalce areket etmek ve Rusiye prezidentine tazıyıq etmelerine çağıram. RF prezidenti, bizim esirlerimizni raat-raat qaytarabilir, eger olarnı siyasiy mahbüs, dep tanımasa. Bizim qırımlılarnı qaytarmaq içün biz almaşuvğa ve başqa er angi adımlarğa azırmız.

— Belki, Qırımda siyasiy basqılarğa köre ayrıca sanktsiyalarnı tadbiq etmek mantıqlı olur edi? Repressiyalar kettikçe kenişley ve Qırımda siyasiy sebeplerge köre yaqalanğan insanlarnı apshanelerde iskencege oğratalar. Sanktsiyalar olmasa buña daa nasıl tesir etebilirmiz ki?

— Sanktsiyalar meselesi mürekkeptir. Fikrimce, Ukraina sanktsiyalarnı real tesir kösterebilecek yerlerde tadbiq etmeli ve öz sanktsiyalarınen o ya da bu bizneske, rusiyeli iş adamlarınıñ mülyükne, olarnıñ yurt tışındaki bank esapalarına tazıyıq etebilecek ülkelerge muracaat etmeli. Mına bunda mantıq bar. Amerika, Almaniya, Frenkistan, Büyük Britaniya kibi ülkeler bar ki, çetelde bir şeyleri olğan bazı rus memurlarına ve Qırımnıñ muvaqqat vazifedarlarına qarşı sanktsiyalarınen sert areket etebilirler. Biz olarnen bu çeşit sanktsiyalar üzerinde çalışamız, em olar tesirlidir. Ancaq er kün, meselâ Milliy Telükesizlik ve Mudafaa Şurasınıñ qararı ile muvaqqat liderlerge qarşı bunıñ iç bir ağırlığını sezmegen sanktsiyalarnı tadbiq etsek, sadece Milliy Telükesizlik ve Mudafaa Şurasınıñ itibarını tüşürirmiz. Biz rus arbiylerine qarşı çoq hususiy sanktsiyalarnı tadbiq ettik. Baqam, tadbiq ettikmi? Ettik. Diger ülkelernen müşterek pozitsiyamız olğanını, böyle yapmaq mümkün olmağanını kösterdik. Amma, sankiyalar iç tesir etmedigi insanlarğa qarşı daima sanktsiyalar tadbiq etmekten fayda yoq.

Фото: Ukraina prezidentiniñ yazıhaneniñ matbuat hızmetiniñ fotoresimi

— Siyasiy mahbüslerden ğayrı olarnıñ yardımğa muhtac aile azaları da bar. Qırımda teşkil etilgen «Bizim balalar» teşebbüsi siyasiy mahbüslerniñ balalarına yardım bere. Şimdi bu balarnıñ sayısı 190 oldı, şulardan 130 neferi hasta ve ayrıca yardımğa muhtaclar. Bu teşebbüske er kes maddiy qoltuta. Siyasiy mahbüslerniñ ana-babaları ve qorantalarına devlet tarafından yardım etüv mehanizmi yapılabilirmi?

— Eminim ki, zarur areketni yapabilirmiz. Eger men berilecek suallerni, qırımlılarnı raatsızlağan epsi meselelerni kün evelden bilgen olsam, cevaplarımnı da oña köre azırlar edim. Bu meseleni mıtlaqa qayd etermiz. Aliy oquv yurtlarına kirmek meselesi köterilgende biz vaqtınca işğal altındaki yerlerden, şu cümleden Qırımdan da, balalarnıñ tışqı sınavlarsız oqumağa kirmek imkânını yarattıq. Buyurıñız, keliñiz bizim universitetlerimizge. Olarnıñ yaşamağa yeri olması içün er şeyni yaparmız, qoltutarmız. 190 balanı qabul etmenge azırmız. Lütfen, bu meseleniñ tafsilâtlarını bildiriñiz, biz azırmız.

— Yaqında Tamır halqlar aqqında qanun imzalandı. Siziñ fikriñizce mezkür qanun Qırımnıñ azat etilmesine nasıl yardım eter?

Tamır halqlar aqqındaki qanun — bu, qırımtatarlarına bu yerniñ olarnıñ toprağı olğanını, iç bir kösterişsiz, amma asılında areket etkenini söylegen qanunlardan biridir. İnanam ki, ille anda yaşağan ve bu topraq olarnıñ toprağı olğanını añlağan insanlarnı birleştirir, ve bunı sadece prezident aytmay, bu aqta qanun artıq qabul etildi. Bu areketler şunıñ içün de pek müim ki, Qırımnı öz toprağı ve Ukrainanıñ bir parçası, dep bilgen insanlarnıñ özegi yarılmasın. Yerli işğalci ükümet ve Rusiye Federatsiyası Qırım cemiyetine şına qaqmaq, insanlarnı bölmek içün er şeyni yapalar. Biz ise, aksince, insanlar Qırım tek Ukrainada bahıtlı olabilecegini añlamaları içün er şeyni yapmaq borclumız.

Mezkür qanun qırımtatarlarğa aşayt, mesken ve daa başqa nimetlerni bermey. Bu qanun olarğa bu olarnıñ toprağı olğanını, olar anda çetten kelgen musafir degilligini ayta. Qırımtatarı Qırım soqağı ile ketkende o, öz soqağından kete, onıñ qarşısından keçken Rusiye vatandaşı ise bu yerde turisttir ve o, yabancı topraqta musafirdir.

— Nevbetteki mantıqlı adım — Qırımtatar milliy-territorial muhtariyetniñ tanılmasıdır. Biz bilemiz ki, oña taba adımnı ta 2018 senesi Anayasa komissiyası endi atqan edi. Siz bu adımğa azırsıñızmı, tam zamanımı?

Qırımtatarı Qırım soqağı ile ketkende o, öz soqağından kete, onıñ qarşısından keçken Rusiye vatandaşı ise bu yerde turisttir ve o, yabancı topraqta musafirdir.

—  Qırım platforması çalışması yani qanunlarnı ögrenüv, qanunğa deñişme kirsetüvni ögrenmesi zarur olğan ğayet müim qanun leyhasıdır. Bütün bu işler yapılıp, leyha Qırımnıñ tamır halqı ile añlaşılğan soñ Ukraina prezidentine taqdim etilmesi kerek. Menden evelki akimiyet bu hususta çalışmalar yapqanını bilem. Olar menim ofisimnen añlaştılarmı? Yoq. Qırımtatar cemaatçılığınen añlaştılarmı? Haberim yoq. Bu qanun leyhası ne derecede kelişikli ekenini de bilmeyim. Bütün bular üzerinde çalışmaq lâzim. Siz bahs ettigiñiz qanun pek çoq olğan, biraz eksilgen ve, eminim ki, Qırım platforması çalışıp başlağan soñ azalacaq qanun leyhalarından biridir.

— Prezidentniñ Uquq islâat komissiyası böyle bir leyhanı azırlayaraq yarım yıl evelsi Prezidentniñ ofisine taqdim etken edi, devletniñ keçit devir adaletli mahkeme siyasetiniñ ömürge keçirmesi müimdir. Bu senetniñ taqdiri nasıl?

— Ebet, bu yöneliş şekillenmekte. Menim Qırım boyunca temsilcim Anton Körineviç Kontseptsiyanı teklif etti, o iç bir yerge ğayıp olğanı yoq, üzerinde iş alıp barıla. Biz ofiste yalıñız adliyecilernen degil de, diger vekiller ile büyük bir körüşüv keçirdik. Ve şunı ayta bilem ki, erkânına Andrey Yermak, Dmitriy Küleba, Aleksey Reznikov ve Anton Körineviç kirgen quvetli bir taqımımız bar. Aleksey Reznikovğa Qırım ve Donbass, Minsk ve Minsk civarına ait siyaset içün mesüliet yüklenildi.

— Qırım işğali amelde biz içün Qara ve Azaq deñizlerniñ işğaline çevirildi, Ukrainanı deñiz tarafından mudafaa etmek içün çare-tedbirler almaq kerek. Ukraina Arbiy-deñiz küçleri bugün nasıl vaziyette?

Doğru, Qırımnı işağlden azat etüv aynı zamanda Qaradeñiz ve Azaq deñiz yalılarını azat etüv demektir. Biz bu mesele üzerinde iş alıp baramız. Maqsadımız 2035 senesine qadar büyük bir flotnı qurmaq. Bu uzun bir müddet, amma birinci basqıçnıñ neticelerini biz endi bu yılnıñ avgust 24-nde körermiz. Bizim vazifemiz — er kimge qarşı turabilecek professional küçlü flot qurmaq, biz barışıq devletmiz, amma er angi adımlarğa azır olmalımız. Biz Qaradeñiz bölgesiniñ kilitini açmağa azırlanamız. Bu vazifeni şahsen men berdim, ordumız tarafından desteklendi. Men añlayım, gemi qurucılığı içün infrastruktura peyda olacağını 20 yıl beklemege çaremiz yoq, şunıñ içün de flotnı bugünden ve şu cümleden, diger ülkelerde de, qurıp başlaycaqmız. Aynı zamanda Ukrainada bu ceryannı tezleştirecek infrastrukturanı da qurmaq qararındamız. Er şey olur — gemiler de, arbiy katerler de, suvaltı gemileri de. Bu arbiy bazalarğa da aittir, birinci bazamıznıñ qurucılığı pek tez arada Berdânskta başlaycaq. Bu qocaman leyhanıñ amelge keçirilmesinde Avropa Birligi, Büyük Britaniya ve Amerika Birleşken Devletlerniñ yardımına ümüt etemiz. Büyük Britaniya tarafından tolusınen qoltutuvğa malikmiz. Ukraina Arbiy-Deñiz Küçleriniñ quvetlendirilmesi Amerika prezidenti ile yaqında olacaq körüşüvimizniñ mevzularından biridir, bunıñ kibi de Qırım platforması, diger ülkeler ile olacaq subetlerimiz kün tertibiniñ bir qısmıdır. Rusiye Ukrainağa yardım bermege istegen, Qırım platformasında iştirak etecek ülkelerge nasıl tazıyıq keçirmege tırışqanını biz sezemiz.

Фото: Ukraina prezidentiniñ yazıhaneniñ matbuat hızmetiniñ fotoresimi

— Gemiler seferiniñ serbestligine telüke sebebinden endi yarım yıldan berli Qara deñizde NATO ülkeleri gemileriniñ bulunması, Azaq deñizinde ticariy gemilerniñ keçmesi aqqında söz yürsetile. Bu añlaşmalar devam etemi? Kendiñizni Deñiz ülkesiniñ prezidenti olaraq sezesiñizmi?

— Biz daa şimdiçik Ukraina Arbiy-deñiz küçleri şekillenmesiniñ basqıçlarını muzakere ettik. Ukrain cemiyeti Ukraina flotını körecegine eminim, işte o zaman men kendimni demin siz dedigiñiz Deñiz ülkesiniñ prezidenti olaraq sezerim. Endi gemilerimizniñ Birlik ülkeleri tarafından ozğarılmasına bağlı. Siz köresiñiz, biz er yıl talimlerimizni arttıramız, suvlarımızda NATO gemileriniñ bulunmasını da arttıramız. Bu, yalıñız bir «Sea Breeze» meselesi degil, zanımca, siz bütün talimlerni kördiñiz, bundan soñra Mudafaa Nazirligimizniñ ABD ve Avropa ülkelerinen birlikte devamlı işi ve emekdaşlığıdır. Bunıñ kibi de biz bu yönelişte Türkiye ve Büyük Britaniya ile ameliy añlaşmalarnı elde ettik.

— Soñunda biraz hayal süreyik. Tasavur eteyik ki, yarın Qırım işğalden azat etildi. İlk-evelâ qayerge barır ediñiz?

O-o-o, menim sevgen yerlerim pek çoq. Deñizge, bizim Qara deñizge barmağa pek isteyim. Fiolent burunı, soñra Kastropol, soñra da Novıy svet şampanından bir qade.

— Ya Gurzuf?

 — Gurzuf dülber, amma anda daima er şey kösterişli edi. Biz anda iç barmadıq, pek paalı. Bizim ailemiz sade yaşadı, ve balalıqta men Qırımda iç olmadım, amma onı studentligimde sevdim. Qırım, rus matbuat vastaları yazğanı kibi iç te sovet degil de ukrain Qırımımızdır. Ukrainlerniñ çoqusı onı ille ukrain toprağı, dep tanıy, mustaqilligimizniñ otuz yılı bunıñ içün kifayedir.