Kelmeşekler
İşğal etilgen Qırımda Rusiye quvetçileri muntazam tarzda reyd eteler. Hususan, reydler sıq qırımtatarlarğa qarşı baqtırılğandır (Фото: Qırım fikirdeşliginiñ fotoresimi)
Qırımğa öz vatandaşlarınıñ icretine stimul berip riayetkâr qırımlılarnı sıqıp çıqarıp RF akimiyeti, yarımadada öz aqqını pekitmege tırışa. Halqara gumanitar saasında böyle areketler arbiy cinayeti kibi hasiyetlengende.
Tatyana Kozak, «Gratı"nıñ jurnalisti
«Kelgen soyummı? Sibiryadan keldim! Rusiyege keldim!» — qıçıra yerli sakinine büyük erkek. Qavğa, aqmescit trolleybusta oluna. Video, içtimaiy ağlarda bu yılnıñ çeçek ayında peyda olıp viruslı olğan.
Ukrain qanunlarına ve halqara qaidelerine binayen, yolcu, bunı añlamasa bile, işğal etilgen territoriyasında peyda oldı. Acayip bir şey degil. Rusiye akimiyeti tüşüngeni kibi, yarımada territoriyasında, başqa rusiye vilâyetlerde olğanı kibi, tek RF qanunlarını tatbiq ete.
Qırımnıñ işğalini tanımağan Ukraina ve dünya cemiyetine Rusiye — tecavuzcı devleti olğanını daima hatırlatmaq kerek ola. Demek, Qırım yarımadasına halqara gumanitar aqnıñ (HGA) qaideleri tarqalalar, demek, işğal etilgen territoriyasına grajdan ealisiniñ qısmınıñ avuşuvına yasağı tesir ete. İşğalden evel Qırımda yaşağan ukrain vatandaşlarnı Rusiye vilâyetlerge ya da Kiyevniñ nezareti astında olğan territoriyalarına sürgün etmege de yasaq. Amma RF akimiyeti, bu yasaqlarına qulaq asmay.
Qırım prânigi
Kelgen rusiyelerni qırım sakinleri birden añlaylar: aytılış ve mağrur areketleri boyunca. «Bizimki olmağanları betlerinden körüne», — deyler yerli sakinler. Kelgen soylarnıñ sayısı arta. Qırımnı da tanımazsıñ. Tış körünişte pek deñişken: «Tavrida» yolu ve köpüriniñ peyda oluvından soñ, Qırımnıñ yalı boyusı, Aqmescit ve Aqyar faal sürette qurulalar.
Canköy ve Armânskta, sıñırğa yaqın olğan şeerlerinde keçüv noqtalarında çalışqan mahsus quvetçiler içün çoq qatlı mesken komplekslerini quralar. Aqmescitte ise — yedi yıl içinde beşten ziyade yañı rayonı peyda olğan. Kezlev dolaşıq yolu rayonında boş turğan yerinde endi «Jigulina roşça» küçük rayonı bar.
«Gresovskiy» mesken kompleksi, endi aqmescitteki ava limanına yetken.
Bir qaç mesken maalleni Moskva alqası rayonında da quralar. Gurzufta da qurucılıq aqqında lafları bar — «Geolog» raatlıq evi yerinde onğa qadar mesken yüksek evni qurmağa planlaştıralar.
Qırım meskenine köterilgen fiyatına baqmadan, alıcılar da bar. İpoteka programmalar bütün Rusiye boyunca vatandaşlar içün onı elverişli yapalar. Qırım devlet terkiplerniñ hadimlerine ise kredit berüviniñ daa qolaylaştırılğan sistemalarını teklif eteler.
Bugunge qadar Rusiye, demografik terkibiniñ tecavuziy deñiştirüv siyasetini keçire. O, arbiy cinayetidir, vesselâm. Darya Sviridova
«Tümen vilâyetinden ailesi, ipotekanı alıp mında daireni satın alğan. Amma köçip kelmediler. Anda, özünde çalışalar — tarif ete telefon vastası ile Gurzuf sakini Tatyana. — Bizim evimizde de moskvalı pensioneri üç odalı daireni satın alğan. Bu yerlerni begene». «Olar, bunı işğal etilgen territoriyası kibi saymaylar da», — dep qoşa subetdeş. Yarımadağa rusiye vatandaşlarnıñ köçüvini devlet programmalar, iqtisady usullar ve içtimaiy destegi ile stimullaylar.
Başqa vilâyetlerden Qırımğa davet etilgen quvetçilerine iş ya da imtiyazlı evni taqdim eteler, ya da kira ücretini ivaz eteler. Quvetçileriniñ balalarını balalar bağçaları ve mektepleriniñ nevbetlerine ilk soyları olaraq qoyalar. Ocalarnı ise, küçük şeerler ve koylarına iş içün bir defa berilgen 1 mln ruble miqdarında tazminatı ile beş yıllıq muqaveleni şartta tutqan «Umumiy devlet ocası» programması boyunca celp eteler. Buna oşağan programmalar ekimler içün de bar. Rusiyeara devlet portallarında ve vilâyet memuriyetlerniñ saytlarında yayınlandırılğan Qırımdaki boş iş yerleri aqqında ilânlarda meskenni ve içtimaiy paketni taqdim etmege vade eteler. Uzaq Şimaldaki devlet hızmetçileri ve olarnıñ aile azalarına, ve pensionerlerge cenübiy vilâyetlerine, ayrıca, Qırımğa da köçüvi içün tazminatnı teklif eteler, evge subsidiyalarnı da ala bileler. Bunen beraber, yerli qırım sakinlerine RF vatandaşlığı, rusiye qanunlarınıñ bilüvi, Rusiye devlet organlarında işniñ bir qaç yıl tecribesi kibi diskriminatsion talaplarnıñ yardımı ile devlet hızmetine irişimni sıñırlağanlar.
Qaytmağa aqsız
Esaret, duşmanlıq, qorqu ve diskriminatsiyası müiti, qırımlılarnı şeylerni toplap yarımadanı terk etmege zorlay. Qırımdan Ukrainanıñ qıtasına er yıllıq aqımı, endi 5 biñ insandan ibaret — saydılar BlackSeaNews ve «Qara deñiz strategik araştıruv institutı». Bugünki kününe qadar, çıqıp ketken qırımlılarnıñ umumiy miqdarı - tahminen 100 biñ insan. Böyle malümatlarnı «QırımSOS» uquq qoruyıcı teşkilâtı bere.
Ukrain aktöri Yevgeniy Çernikov, işğalde bir buçuq yıl yaşap 2015 senesi nasıl ketkenini tarif ete. «Rusiye baari» vaqialarından evel Aqyardaki Lavrenev adına Drama teatrında çalışa edi. Teatr kollektivi, kazaklar, rusiye arbiylerine destek olaraq kontsertlerni bermege ve arbiy bölgeler boyunca barmağa başlağanda işten çıqtı. Qırımdan ketüv ögüne Çernikov, öz meslekler ve rusiye pasportını almağa red etüvi sebebinden daimiy işsiz qala edi.
Tek qıtada serbest nefesini aldım. «Yaşayış, hoşuma kelmegen edi», — hatırlay o, işğal şaraitlerinde yaşayış aqqında.
Çernikov kibi RF vatandaşlığını almağa istemegen er kes, öz evinde ecnebiy olıp qalğan. Olarnı, migratsiya talaplarınıñ bozuluvına bahane etip, qıtağa quvıp çıqaralar. Bundan da ğayrı, quvğunlıqnı memuriy bozuluvlarnıñ eki onluğından ziyade yapılması içün tedbiri olaraq qullanalar. Bugünki kününe qadar, 4,7 biñ böyle vaqiası kibi aqqında söz kete.
Taqip etüvlerinden qorqıp, qırım «referendumından» soñ qıtağa Hizb ut-Tahrirniñ cemiyetke belli azaları çıqıp ketkenler. Bu islâmiy siyasiy teşkilâtı, Ukrainada ve aman-aman bütün avropa ülkelerinde açıq tarzda areket ete, amma Rusiyede onı terroristik kibi tanıdılar. Yarımada, rusiye qanunları boyunca yaşamağa başlağanda yerli mahsus hızmetler qırım tatarlar ve musulmanlarnıñ «Hizb ut-Tahrir"ge ait oluvı sebebinden olarğa qarşı kütleviy sürette davalarnı açmağa başladılar. «İyegova şaatlarınıñ» da qısmeti öyle olğan. Ukrain kilseniñ vekillerini de taqip eteler. «Qırım tatarlarnı ve ukrainlerni olarnıñ istegine baqmadan, Qırımdan ihrac eteler, bunen beraber, olar qıyın ve insan menligini aşalağan devirlerden keçeler», — dey uquq qoruyıcı ve Qırımda siyasiy mabuslarınıñ işlerini nezaret etken «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Lutfiye Zudiyeva.
Rusiye, mecbur olıp da, cenk vaqtında grajdan ealisiniñ aqqınıñ qoruması aqqında Dörtünci Jeneva şartnamege riayet etmey. Onıñ içinde işğal etilgen territoriyasından mabuslarınıñ alıp çıqarılmasına yasağı da qayd etilgen. Bugünki kününe qadar, Rusiyede ceza çekmesi maqsadınen anda alıp çıqarılğan 9,5 biñ mabusı aqqında belli. 100 vaqiadan ziyadesinde siyasiy mabuslar qırımtatarlarıdır. Zudiyeva, Rusiyeniñ demografik siyasetinde şuralar ameliyatlarınıñ bağını köre — ayrıca, qırımtatar ealiniñ munasebetine dair.
Kelecekke qurulğan planlar
Özüni qorçalap, rusiye memurları, Qırımdaki demografik ceryanlarınıñ Rostov vilâyeti ve Krasnodar ülkesi kibi cenübiy rusiye vilâyetlerden farqı yoq dep aytalar. Ve öz raqamlarnı alıp ketireler: Qırım ve Aqyar boyunca devlet statistikasınıñ federal hızmetteki idaresiniñ malümatlarına köre, 2021 senesi qara qış aynıñ 1 Qırım ealisi, 69 170 insanğa artqan.
Ukrain akimiyetinde migratsiyanıñ daa büyük raqamlarını adlaylar — Qırımğa 500 biñ köçip kelgeni. Böyle malümatlarnı Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyalarnıñ reintegratsiyası meseleler boyunca naziri Aleksey Reznikov taqdim etken. Qırımdaki migratsiyası aqqında közetüv esabatınıñ tertip eticileri BlackSeaNews ve «Qara deñiz strategik araştırmalarınıñ institutı», Qırım yarımadasınıñ ealisi 1 mln ziyade insanğa artqan dep tüşüneler. Endiden, anda 3 million 100 biñ sakini yaşay.
Yaşayış, hoşuma kelmegen edi. Yevgeniy Çernikov
«İnsan aqlarınıñ vilâyet merkezi» teşkilâtından Roman Martınovskiy añlatqanı kibi, köçüv mıqyası pek müim, amma RF akimiyeti, köçüv şaraitlerni nasıl yaratqanı aqiqiy vaqianıñ qayd etilmesi daa müim. Çünki o, halqara gumanitar aqqınen arbiy cinayeti olaraq hasiyetlenile. «Ogümizde esas vazifeni qoyamız — şimdi demografiyanen alâqalı olıp keçkeni, RF’nıñ planlaştırılğan siyaset çerçivelerinde olunğanını isbatlamaqtır», — dey o. Teşkilât, Qırımdaki arbiy cinayetleriniñ faktlarını toplap vesiqalaştırıp, olarnı Qırım MC prokuraturasınen beraber Halqara cinaiy makemesine alıp bere. 2017 — 2021 senege qadar Ukraina, yarımada territoriyasından ealiniñ, ayrıca, mabuslarınıñ sürgünlik ve mecburiy avuşuv faktları aqqında malümatınen 5 beyanatnı yolladı.
2020 senesi ilk qış ayında HCM prokuror ofisi, Ukrainada vaziyetiniñ evelden araştıruvınıñ bitüvi aqqında bildirdi. «Ukrainadaki vaziyet köntekstinde yapılğan areketlerniñ keñ diapazonı, Halqara cinaiy makemesiniñ yurisdiktsiya sıñırlarında insaniyetke qarşı cinayetler ve arbiy cinayetlerden ibaret olğanını tüşünmege mantıqlı esasları bar», — ilân etti prokuror Fatu Bensudi. Rusiye, insanlarnı avuştırıp halqara gumanitar aqnı bozğanını BMT’de de qabul ettiler.
Sürgün etmek, yoqsa qaldırmaqmı?
Qırımnıñ Ukraina nezareti astına qaytuvından soñ «yañı qırımlılarnı» ne bekley? Yarımadanıñ serbest etüvi boyunca ilk resmiy «yol haritası» bu yılnıñ saban ayında peyda olğan. Prezident Vladimir Zelenskiy, öz emirinen MTMŞ'nen tasdıqlanılğan Qırımnıñ deokupatsiyası ve reintegratsiyası boyunca strategiyasını amelge keçirgen. Strategiyasına binayen, deokupatsiya vaqtında Ukraina, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ territoriyasında qanuniy sürette bulunğan ecnebiyler ve vatandaşlıqsız şahıslar, Ukraina vatandaşlarınıñ qanuniy meraqları, serbestlikler ve aqlarnıñ qorçalamasını kefalet etip temin etecek ola.
İşğal devirindeki köçücilerine dair ise, ukrain qanunlarına köre, 2014 seneden soñ Qırımğa ukrain KÇNN keçmeyip kelgen ya da olarnı keçip ve bulunuv müddetlerini bozğan ecnebiyler bu territoriyasında qanunsız sürette bulunalar. «Sürgünlik» sözüni begenmeyim, amma ukrain qanunlarına köre, ülkeden quvğunlığı közde tutula", — qayd etti Reznikov 2021 senedeki saban ayında «Dom» telekanalanıñ yayısında. Nazir qayd etkeni kibi, Qırımğa işğalden soñ kelgen Rusiye vatandaşları Kremlnen yapılğan cinayetçilerniñ yardımcılarıdır.
«Bugunge qadar Rusiye, demografik terkibiniñ tecavuziy deñiştirüv siyasetini keçire. O, arbiy cinayetidir, vesselâm», — dey Darya Sviridova, Qırım MC’de Ukraina prezidentiniñ daimiy vekiliniñ ilk muavini. RF akimiyeti, öz insanlarnı Qırımğa aqlar içün kelecek küreşinde aleti kibi qullanalar. Amma ukrain ükümeti, migratsiya — gibrid cenkniñ tek qısmı olğanını isbatlamağa azır.
