İŞĞAL NESİLİ
20 Violetta Aluştadan Kiyev vilayetine 2014 senesinde 10 yaşında olğanda ketti (Фото: Elif Bekirovnıñ)
Qırımlı ösmürler ve gençler işğal altındaki Qırımda nasıl büyügenlerini tarif etelerİşbu maqalede qırımlılarnıñ ikâyeleriniñ az qısmı derc olundı. Leyha subetlerini tolusınen nv.ua saifesinde mecmuanıñ onlayn şekilinde seyir etmek mümkün.
Natalya Lütikova, «İşğal ösmürlerniñ közünen» leyhasınıñ koordinatorı
İşğalniñ 7 yılı içinde artıq iç bir vaqıt ukrain Qırımında yaşamağan, Ukrainanı hatırlap olamaycaq qırımlı balalar doğıp östiler.
Amma aqılını tanığan çağğa kelgen bir çoq qırımlı gençler içün 2014 senesiniñ işğal adiseleri accı ve zor oldı. Sovetler devirinde iç yaşamağan bu qırımlılar nesili Rusiyeni qomşu bir ülke, dep saya edi. Ana-babaları ve qartana-qartbabaları «öz limanına» qaytqanlarında balalar büyüklerniñ hainliginden şok oldılar.
İşğalni yaşağan bir qaç mektep talebesi 2021 senesiniñ fevral ayında öz ikâyelerinen aqranları ile paylaşmaq istegini bildirdi. Böyleliknen «İşğal ösmürlerniñ közünen» leyhası meydanğa keldi. Leyha çerçivesinde «Educator» litseyiniñ talebeleri işğal altındaki yerlerden elliden ziyade ösmürniñ ikâyesini yazıp aldılar. Qırımğa bağışlanğan mahsus sanda olardan bir qaçı taqdim etile.
Violetta, 16 yaşında
Men Aluştada doğdım, fizika-matematika litseyinde oquy edim. 2014 senesine qadar ocalarımız «biz ukrainlermiz, biz Ukrainamız, tilimiz — ukrain tili» dep ögrete ediler. Biz öz adetlerimizni ögrenip, ukraince türküler yırladıq, er yılı Şevçenko doğğan kününi qayd ettik. Soñra bir vaqıt saña nasıldır insanlar, ocañ kelip, «biz RF erkânındamız», dey, albuki er kes Qırım — qanunsız işğal etilgen topraq olğanını añlay.
Bütün ömürim ukrain olıp da, ne içün bir kereden kimdir maña artıq başqa milletke mensüp olğanımnı ayta? 4-nci sınıfnı bitirgenimizde soñki çañ tedbirinde ocalarımız Rusiyeniñ milliy marşını yırlağanımıznı istediler. Bu pek ağır ve aşalayıcı al edi. Menim qalbime yabancı urluq saçmaq, yabancı printsiplerni aşlamağa tırışalar. Pek aqılımda, soqaqqa çıqıp asfalt üstünde «Ukrainağa şan-şerefler, qaramanlarğa şerefler!» sözlerini yazam, sabasına yazğanlarımnı kimdir sile, amma men kene yazaberdim. Soqaqta Ukraina milliy marşını çaldıram, Ukraine yazısı olğan futbolkam bar edi, qartanam körmegende onı kiyem, aqranlarımnı toplap cemaatnıñ diqqatını işğal — bu yañlış bir şey olğanına celp etmege istey edim. Balalar bile añlağan-sezgen şeylerni ne içün büyükler añlamağanını bilmeyim.
Men ve menim aqranlarım Ukrainada doğdıq, tarihke öz noqtai-nazarımız bar edi ve Rusiyeni biz qomşu bir devlet olaraq qabul ete edik. Yoq, qardaş devlet degil, sadece sıñırdaş bir ülke işte. Qırım Rusiyege qaytmağa istey edi, degenleri yalan. Gençler ve balalar o zaman şok yaşadıq.
Qırım işğalden azat etilecegine inanam. Vaqıt kerek. Belki, tez olmaz, amma eminim ki, olacaq. Endi Qırımda özlerini RF vatandaşları, dep sayğan balalar dünyağa keldi. Müimi, işğalden azat etilgen soñ şu balalarğa bizge o zaman yapılğanı kibi accı çektirmemek içün Rusiyeniñ 2014 senesindeki usullarını qullanmamaq zarur. Nasıl etip mekteplerge kirecegimiz ve qırımlı balalarğa aqiqatnı añlatacağımıznı şimdiden tüşünmek ve azırlanmaq kerekmiz.
Andriy, 25 yaşında
2014 senesiniñ fevralinde Qırım Nazirler Şurasını bellisiz silâlı kişiler tarafından işğal etkenleri aqqında haberni kördim. Nasıldır bir tüşkünlik sarıp aldı meni. Amma mıtlaqa bir şey yapmam kerek, degen qararnı aldım. Rusiyeliler arbiy qısımda blok etken deñizci piyadelerge yardım etmege tırıştım. Rusiye askerlerine, anda ağam hızmet ete, dep yalan ayttım. Biz dostlarımnen para toplap, aşayt aldıq ve askerlerge alıp bardıq.
Bizimkilerni ruslar sarıp aldılar, olar BTRlerinden atta RF deñiz piyadeler nişanını bile silmegenler. Episiniñ üstünde mahsus yeşil urba, öyle urba o zaman Ukrainada iç kimsede yoq edi.
Men şunı añladım ki — Rusiyede yaşamağa istemeyim. Pridnestrovye, Abhaziya, Şarqiy Ösetiya. Rusiye ayaq basqan er yer viran ola. Medeniyetten eser bile qalmay. Eñ kerek eşyalarım, olğan 200 dollar aqçam, noutbukımnı yanıma alıp Kiyevge yol aldım. Anda Donbass haberlerini kördim ve eşittim. Cenk başlanmaqta edi.
Ukraina Anayasasınıñ 65-nci maddesine Ukrainanı qorçalav — er bir Ukraina vatandaşınıñ borcudır, denile. Uquq degil de, ille mecburiyet. Men de şu borcumnı ödemek niyetinde eñ yaqın arbiy komissariatqa muracaat ettim. Qırımdan kelgenim sebebinden arizamnı red ettiler. Ğaliba, olarda, işğal altındaki topraqlardan insanlarnı silâlı küçler saflarına almamaq aqqında, nasıldır bir gizli telegramma bar edi. Ve men «Pravıy sektor» göñülliler bölünmesine qoşuldım. O zaman er yerde tertipsizlik, ordu azır degil, ekimler yetişmey. Ukraina cenkke azır degil edi.
Vaqıt keçtikçe, müim islâatlar yapılıp, ordu professional, küçlü, zemaneviy talaplarğa uyğun oldı. Amma eñ müim şey olmadı — çekip alınğan topraqlarnı qaytarıp aluv talabı olmadı. Millet ğaflette. Çoqluq devletni saqlap qalmaq içün küreşmege azır degil. Cesaretli olmağa saqınmağa kerekmey. Devletni qorçalamaq çağıruvına cemiyet birdem olaraq seslenmek, ayaqqa qalqmaq kerek.
Eger biz atta boş bir topraqnı qaytarıp alğanımız, ukrain devleti milliy Devlet olaraq tiklengeninden delâlet berir.
Niyara, 18 yaşında
2014 senesi qışta Qırımda, hususan qırımtatarlar çoqluq olğan Bağçasarayda, kerginlik sezilip başladı.
Başta men iç bir şey añlamadım, bizim soqaqta qırımtatarlar yaşağan evlerni belgilep başladılar. Arabaqapılarına haç resimi sızıldı, qapı altına topraq töküldi. Biz o işaretlerni silemiz, sabasına haçlar kene peyda ola. Tanklar, yeşil urbalı kişiler yani maska altında gizlengen rus askerleri açıqtan-açıq yüre. Qorqunçlı edi.
O zaman Qırımda qırımtatarlar aqiqiy tayanç noqtası oldılar. Çünki biz çoqluq edik, işğalge qarşı turmağa tırıştıq. Mitingler yapıldı, insanlar narazılıq bildirdiler, camilerni qorçaladılar.
1944 senesi eki qart qartanam Qırımdan sürgün etildi. Babamnıñ qartanasını 2 ve 5 yaşında küçük balalarınen sürgün ettiler. Qocası ise cenkte edi o vaqıt. Onıñ bir çoq mukâfatları olıp, belli bir kişi edi, oña atta Harkovde abide qoyuldı. Amma sovet ükümeti bularnı esapqa almadı. Bütün qorantasını evinden quvıp çıqardı. Biz, qırımtatarlar, o facianı iç unutmaymız. Bu hatıra nesilden nesilge keçe ki, bala ve torunlar keçmişini bilsinler. 1944 senesi mayıs 18-de ne olğanını bizde atta kiçkene balalar bile.
Menim qartana-qartbabalarım ancaq 45 yıldan soñ Qırımğa qaytıp oldılar. Bu pek ağır edi. Yaşamağa ev yoq, olarnıñ evlerinde Rusiyeden kelgen ruslar yerleşkenler.
Bunıñ içün de 2014 senesiniñ adiseleri qırımtatarlarnıñ episi içün aqiqiy bir şok oldı. 1944 senesini başından keçirgen qartlar, qart qartanam pek kederlendi. O vaqıtta o, endi hasta edi. Aynı facia yüz berdi. Qırımnı kene kelmeşekler basıp aldılar. Başta biz, er şey yahşı olur, keçer bu, dep ümüt ettik. Amma «referendum"dan soñ iç bir şey yahşı olmaycağını, Qırımda qalmaq telükeli olğanını añladıq. Babam Ukrainanı qorçalamaq içün cenkke ketti. Men anam ve oğlan qardaşımnen Qırımdan çıqtıq. Başta musafirhanede yaşadıq, kilsede bizni baqtılar.
Babamnen telefon arqalı bağlanmağa istedik, amma yapıp olamadıq, yasaq edi. Bu daa qorqunçlı edi. Babamnı bir daa körmemiz, dep pek qorqtıq. Şükürler olsun, babam cenkten qaytıp keldi.
11-nci sınıfta halqara munasebetlerni ögrenmek qararını aldım. Bu maña qırımtatarlarnıñ meselesini yüksek maqamlardan kötermek imkânını berecegini añladım. Bütün dünyağ qorantamız 1944-te, qardaşımnen ekimiz ise 2014 senesi neler olğanını bildirip olurım.
Viktoriya, 21 yaşında
2014 yılınıñ fevral ayını bala lagerinde keçirdim, Qırımğa ise blokpostlardan keçip qayttım, er yerde rus bayraqları asılı edi. Ocalarımız da episi rus meramlı oldılar.
İşğal altından çıqmağa istegenimni pek keç - ancaq 2019 senesi añladım. Bütün bu zaman yani 2014 senesinden berli rusiye informatsion alanında, nasıldır puskalar içinde bulundım. Ukrainada iç kimsem yoq edi. Bir kün puska patladı, men bir veterannen tanıştım. O, menden 5 yaş büyükçe olğanına baqmadan endi veteran olıp yetiştirgen. Cenk te kete eken. 2019 senesinedlje men bu aqta iç bir şey bilmedim. Sanki başıma taşnen urdılar, mıtlaqa ketmem kerekligini añladım.
Veteran degende közüm ögüne Şarqta cenk etken 25 yaşında qız degil de, bir kereden mayıs 9 künü kördigim qartbabaylar kele.
Rusiye, bizni qandırmağa istegenleri kibi «tarihiy adaletni» tiklemegen, aksine cenk açqanı ve Qırımnı işğal etkenini bilgen soñ o taraftan telüke kelgenini añladım. Bellisizlik qorqusı sardı meni.
Köçip ketmek qıyın edi, çünki mende doğğanım aqqında şeadetnameden ğayrı iç bir ukrain vesiqam yoq edi. Ukrain pasportını almaq içün Hersonda devlet migratsion hızmetinde üç aqrabam şaat olaraq bulunması şart edi. Aqrabalarıma bir qaç ay yalvardım. Qartanam, anam ve tizemniñ anda barıp-qaytmaq yol masraflarını özüm töledim.
Qoantamnı pek sağınğan vaqıtlarım ola. Amma yapqanımdan iç peşman degilim. Qırımda Rusiye propagandası pek yahşı çalışa. İnsanlar içün anda mıtlaqa küreşmek kerek. Anda yalıñız işbirlikçiler qaldı, degenleri yalan. Öz evleri ve ailelerini taşlap ketmege istemegenlerni ayırıqçı, demek olmaz. Çünki Qırım ertemi-keçmi mıtlaqa qaytır.
Yaroslav, 19 yaşında. Serebrânka köyünde doğdı ve yaşadı, 2015 senesi 13 yaşında Zaporijyege ketti
2014 senesi köyümizde adamlar arasında nasıldır bir kerginlşik sezilip başladı. Hususan mektepte, ocalarnıñ yarısı Ukraina, ekinci qısmı Rusiye tarafını tuttılar. Evel ukrain meramlı bir ocapçemiz bir kereden rus meyilli olğanı biz, talebelerni tekmil şaşmalattı.
Köyümizde yaşağan ve öz eviniñ damına açıqtan-açıq ve köyde yekâne olaraq Ukraina bayrağını asqan Volodimir Baluhnı işğalci ükümet yaqaladı ve apske attı. Onıñ evi mektepke yaqın edi ve men er saba ev üzerinde yelpiregen bayraqnı körip quvanğanımnı pek yahşı hatırlayım. Öz bayrağımız. Sen daa eviñdesiñ, sanki Ukraina artıq iç qaytmaycaq kibi er yerde asılğan rusiye bayrağınen seni daa ezmediler. Volodimir Baluhnı takip etken polisler bizim evge de kele ediler.
Künlerniñ birinde, men daa 7-nci sınıfta oquğanımda anam-babam maña: «Polisler kelip, bizni de alıp ketebilirler. Sen felânça arqadaşlarımızda bir qaç kün qalıp, soñ gizli şekilde sıñırdan keçersiñ», dediler.
Biz Qırımda artıq qalamadıq. Qırımda gençlerniñ inkişafı imkânsız oldı. İşğal etilgen yerdeki universitet diplomı iç bir yerde, atta Rusiyeniñ özünde bile tanılmaz edi. 2014−2016 yıllarda Qırım gençleri içün Rusiye universitetlerine kirmek içün imtiyazlar yaratıldı. Yani istegen er kes bes-bedava Moskva ve ya da Sankt-Peterburgda oquyabilir. Bizim pek çoq ukrain gençlerimiz Qırımdan kettiler, ana-babaları olarnı quvan-quvana yiberdiler.
Men bunı qabul etmedim. Serbest yaşamaq içün Zaporijyege kettim.
İşğalden evel ukrain halq çalğı aletleri ansambline qatnadım, anda qırımtatar avaları da çalınır edi. Oyunlarnen ide oğraştım, çünki begene edim. Men ketken soñ bir qaç aydan sabıq reberimiznen qonuşqanımızda o maña: «Endi iç kimse kelmey, bir şey yoq» dedi. Taa 60-ncı yıllarda, sovetler zamanından halqara yarış ve festivallerde iştirak etken, ğalebe ve mukâfat qazanğan ansamblniñ dağılğanı aqqında eşitmek pek ağır edi. Ukrain medeniyeti yoq etildi.
Suleyman, 15 yaşında
Bağçasarayda doğdı ve yaşadı, 2018 senesi 12 yaşında Odessağa ketti. Anası ve altı oğlan-qız qardaşları Qırımda qaldı.
2014 senesi men endi 8 yaşımnı toldurdım, qırımtatar milliy mektebinde alâ oquy, futbol ve küreşnen oğraşa, adiy bir ömür keçire edim.
Tasilde olğan keskin deñişmelerni yahşı hatırlayım, dersliklerimizni deñiştirdiler, rus tili ve edebiyatı derslerini qoşıp, ukrain tili ve edebiyatınen bağlı er şey ğayıp oldı. Qırımda bu ders artıq keçilmey.
Ortalıqta neler olğanını men o vaqıt daa yahşı añlamay edim, tek büyükler, hususan qartanamnen-qartbabam haberlerni keder ile diñlegenlerini köre edim.
Halqımız Moskvanıñ emirine binaen 1944 senesi Qırımdan sürgün etildi ve bu facia er bir qırımtatar qorantasına toqundı. Qartanam, şimdi o 81 yaşında, 4 yaşında sürgün etildi ve er bir şeyni hatırlay. Qartanam, onı ve başqa kiçkene balalarnı sasıq vagonlarda alıp ketkenleri, nasıl etip yolda ölgen insanlarnı vagondan köterip atqanlarını aytıp berdi.
Babam sürgünlik yerlerinde doğdı, qırımtatarlar vatanğa qaytıp başlağanda o da qayttı. Vatanda yaşayışnı yoluna qoymaq içün babam pek çoq çalıştı ve qorantamıznı baqtı. Qurucı olıp işledi, qartanama suvenir tükânında yardım etti, men kiçken olğanımda, babam meni de yanına alğanını hatırlayım. Men turistlerni celp ete edim. Men doğğanımda babam bizim rayonımızda Oraza ve Qurban bayramlarını teşkil etti. Qomşularnen beraber bayram qayd etmek yahşı bir ananege çevirildi. İlle menim babam bunı başlağanından pek ğururlanam.
2016 senesi mayıs ayında biz daa yuquda olğanımızda evimizge qolunda avtomatlarnen ve maska kiygen insanlar atılıp kirdiler, er yerni tinttiler ve babamnı alıp kettiler. Onı yaqalap, Rusiyege alıp kettiler ve anda esasssız 17 yılğa mahkeme cezasına üküm ettiler. Al-azırda babam Stavropolde (Rusiyedeki şeer) apshanede tutulmaqta.
Babamnıñ yaqalanması ailemiz içün pek ağır bir sınav oldı. Endi bizni baqmaq vazifesi anamnıñ boynuna yüklendi. Birinci 2−3 yıl biz anamnı deyerlik körmey edik, onıñ bütün vaqtı, küçü mahkemeler, taqiqat izolâtorına baruvlar, babama bir şeyler azırlamaq ve yollamaq işine ketti.
Böyleliknen men 2018 senesi Odessağa «Hacibey» lagerine tüştim. Bugünki idmancım Ali Muradoviç ile tanıştım. Men onı pek begendim ve anamdan meni Odessağa oqumağa yollamasını rica ettim. Bu yıllar devamında sportnıñ Braziliya ciu-citsu çeşitinen oğraşam, defalarca Ukraina çempionatları ve halqara turnirlerniñ ğalibi oldım. Bu yılı idmancınıñ yardımcısı oldım. Sportta özümni köstermek, dünyanıñ eñ nufuzlı yarışlarında yeñmek qararındam.
Babam menim içün insanlar arasında eñ cesür ve qaramandır. Ne o, ne de başqa siyasiy mahbüsler terrorist degiller. Biz, olarnıñ balaları, menim halqım da terrorist degil.
