BERBAT YER
İşğal etilgen Kezlevniñ hastahaneniñ hastaları (Фото: EastNews agentliginiñ fotoresimi)
Hastahanelerde yer qıtlığı, keyfiyetsiz ilâclar, ihtisaslı ekimlerniñ yetişmegeni, eñ esası ise iç bir türlü sıñırlav ve karantinniñ olmağanı, Rusiyeden kelgen turistler sayısı eksiltilmegeni koronaviruske oğrap, tibbiy yardım alıp olamağan bir çoq qırımlılarnıñ ölümine sebepçi oldı.
Q ırımlı Aleksandr Ukrainanıñ ana qısmına 2015 senesi köçti. Qorantası ise yarımadada yaşamaqta ve şunıñ içün de o, asıl adı-soyadını yazmamaqnı rica etti. Keçken yılnıñ küzünde Aleksandrnıñ ailesi koronaviruske oğradı. Er kes sağ qaldı, amma bu qolaylıqnen olmadı, dey o.
«Aile azalarımda qoqu ve dadnıñ yoq olması yerli poliklinika ekimlerini iç raatsızlamadı. Yaşlı ana-babama telefonda maskalar taqıp, poliklinikağa kelip COVID-19 testini tapşırmaq tevsiye etildi. Diagnoz tasdiqlanğan soñ olarğa evde qalmaları aytıldı. Üç afta devamında olar hastalıqnen öz çarelerine köre küreştiler. Saturatsiya sıçray, araret tüşmey, nefes qapala. Amma hastahanege yerleşmek imkânsız. Ekimlerden tek bir cevap: hastahanede yer yoq, bekleñiz», — tarif ete o.
Ana-babasını qurtarmaq içün Öleksandr Ukrainanıñ ana qısmında özüniñ aileviy ekiminiñ tevsiyesine köre hasta qırımlılarğa deksametazon ilâcını yollamağa mecbur oldı. Koronavirusnıñ ağır şekillerini yengilleştirmek içün Dünya sağlıqnı saqlav teşkilâtı ille şu ilâcnı tevsiye etti. Ukrainanıñ ana qısmında bu ilâcnı er istegen alabilir edi, amma Qırımda yerli ekimlerniñ aytqanına köre aptekalarda o daima bulunmay, siyrek kele. Aleksandrnıñ yaqınları şay da hastahanege alınmadılar, hastalıqnı öz küçlerinen evde yeñdiler.
Başqa qırımlılarnıñ çastı böyle yürüşmedi. Yerli rus ükümetiniñ bildirgenine köre Qırımda pandemiya vaqtında episi olıp 1,6 biñ kişi ölgen. Yarımadada pandemiyağa davalı ve facialı adiseler eşlik ete. Hastalar, büyükler ve atta balalar faqat koronavirus sebebinden degil de, sıqı allarda tibbiy yardımnıñ zayıflığı aqibetinde öleler. Keçken yılnıñ yazında davalı bir adise yüz berdi. Pandemiya vaqtında pnevmoniyadan eki yaşında sudaqlı Amina Osmanova ekimlerniñ acele yardım köstermegenleri sebebinden vefat etti.
Keçken yılı küzde Aqmescitteki 1-nci gimnaziyanıñ ocapçesi Svetlana Himiç de pandemiya qurbanı oldı. Ağır hasta olğanına baqmadan o, da hastahanede yerge nevbet beklerken, öyle de yetiştirmedi. Hastahaneler rıq tolu edi o zaman.
Bu adiselerden kütleviy matbuat vastaları haberdar olğan soñ rus ükümeti Qırımda Sağlıqnı saqlav nazirini vazifesinden boşatıldı, arbiy küçlerniñ yardımınen «kövid» gospitalleri açıldı, hastahanelerde yer sayısı arttırıldı. Amma olar ancaq bir qaç ay çalışıp, hastalıq dalğası biraz eksilgen soñ kene qapatıldılar.
İlânğa köre ekimler ve Moskvağa mahsus sefer
Qırımda pandemiya vaqtında emiklerniñ yetişmemesi daa bir problema oldı. İş çoq, amma maaşı az olğanı sebebinden ihtisaslı ekimler yerli hastahanelerden keteler. Qırımnıñ hastahane ve poliklinikalarda çalışqan ekimler telükeli şartlarda çalışqanlarğa Rusiye ükümeti işandırğan qoşumca maaş berilmegeni aqqında jurnalistlerge şikâyet ettiler. Maaşlarını aktivist ve jurnalistlerniñ yardımınen «cenk etip» aldılar. Qoşumca maaş talap etkenlerniñ bazıları işsiz qaldı.
Keçken yılı Qırımda yerli «akimiyet"niñ bildirgenine köre umumen çeşit ihtisaslı biñge yaqın ekim ve emşire yetişmey edi. Olarnı Rusiye Sağlıqnı saqlav nazirliginiñ saytında derc olunğan ilânğa köre toplap başladılar. Qırımda ekimler tansıqlığını yoq etmek içün yarımadağa Rusiyeniñ çeşit regionlarından yüzlernen tibbiy hadim ketirildi.
Qırımnıñ tibbiy sistemasına yerli «akimiyet» vekilleri de işanç köstermediler. Qırımda sağlıqnı saqlavnıñ yüksek keyfiyeti aqqında gür sesli beyanatlarına baqmalan, özleri tedaviylenmege Moskvağa vek Rusiyeniñ diger regionlarına kettiler. Qırım kütleviy matbuat vastaları koronaviruske oğrap, ağır hastalanğan Qırımda rusiye ükümeti başınıñ muavini Yelena Romanovskaya mahsus uçaqnen Moskvağa yollanılğanı, işğal etilgen Qırımdan senator olğan Ölga Kövitidi de Moskvanıñ hastahanelerinden birinde bulunğanı, Yaltada Rusiye memuriyetiniñ sabıq başı, Sankt-Peterburgda tedaviylengen ve virus sebebinden keçingen İvan İmgrunt aqqında haber ettiler. Ağımdaki yılda Qırımda ekimler tansıqlığı daa ziyade sezile. Qırım sağlıqnı saqlavnıñ sanki naziri Aleksandr Ostapenkonıñ bildirgenine köre COVID-19-ğa qarşı küreşmek regionda al-azırda 2,5 biñ ekim ve 4 biñ orta tibbiy hadim yetişmey.
Qırımğa koronavirusnı kim ketire.
Yarımada tibbiy sistemasınıñ çökmesi keçken yılı yerli «akimiyet» baarde rusiyeli turistler içün bütün epidemik sıñırlavlarnı lâğv etken ve kurort mesvimini açıq dep ilân etken soñ yüz berdi. Tek bir Aqmescit ava limanında Moskva ve Sankt-Peterburg dahil olaraq Rusiyeden künde yüzden çoq seferlerniñ qabul etilmesi infektsiyağa dair statistikanı arttırdı.
Aynı zamanda yerli «akimiyet» pandemiya tevsiyelerine qulaq asmadan pek çoq insan iştirakinde tedbirlerni keçirdi. Bu yılı vaziyet daa da beterleşebilir. Kurort mevsimi başlanğanınen hastalarnıñ sayısı rekord raqamlarğa yetti. Eger bıltır iyül ve avgust aylarında hastalar sayısı künde 200 kişi civarında olsa, 2021-niñ aynı şu aylarında koronaviruske er kün 300−400 insan oğray ve bu raqam bütün Ukraina miqyasında bile pek yüksek. Yerli rus akimiyeti hastalar sayısı keskin artqanını bildire, amma rusiyeli turistlerni qabul etüvni ep devam ete. Qırım uquqqoruyıcılar gruppasınıñ reberi Ölga Skripnikniñ qayd etkenine köre, böyle siyaset qırımldılarnı koronavirusten qorçalamaq degil de, onıñ daa ziyade darqalmasına ketire. Mezkür teşkilât Qırımda pandemiya ketişatını nezaret ete ve bu aqta halqara cemaatçılıqqa bildire. Uquqqoruyıcılarnıñ fikrince Qırım akimiyeti regionda hastalananuv derecesi «sezilirli şekilde eksiltip» kösterile, asılında ise hastalarnıñ sayısı bayağı çoqça.
«Eñ azından küç blokınıñ vekilleri mezkür statistikağa kirmey. Öz esabatlarımızda biz defalarca bu problemni gizlemek siyasetini qayd etemiz. Qırımda koronavirusnen bağlı statistikağa nisbeten Kremlde „ğalipler virustan qorqmazlar“ pozitsiyasında qalmağa tırışalar. Yerli akimiyet ve hastahane vekilleri bizge tarif etkenlerine köre, yuqarıdan kelgen ağzaki emir boyunca hastalarnı resmiy statistikağa kirmemeleri ve onı „bozmamaları“ içün evde tedaviylenmege qaldırıla», — dey Ölga Skripnik. Qırımda olğan adiseler şunı köstere ki, Rusiye «insanlarnıñ hayatı ve sağlığını qayğırmay, aksine öz areketlerinen caa çoqça qırımlı hastalanğanına sebepçi ola».
Zorluqnen aşılama
Bu yılnıñ başında yarımadanıñ vazifedar şahısları qırımlılarnı rusiye vaktsiyanası ile aşılanmağa çağırdılar. Amma bir qaç ay içinde belli oldı ki, aşılanma ceryanı vaktsinalarnıñ vaqtında ketirilmegeni ve bir çoq insannıñ aşılanmaqnı red etkeni sebebinden aqsay.
Yarımada sakinlerine vaktsiyana saylamağa sıra tüşmey, çünki mında tek Rusiyede işlengen «Sputnik V» ve onıñ Gamaleya merkezinde işlengen aynı komponentli «Sputnik Layt» versiyası, Novosibirskteki «Vektor» ilmiy merkeziniñ «EpiVakKorona» ve Çumakov adına merkezniñ «KöviVak» vaktsinaları bar. Lâkin bularnıñ iç birini Dünya sağlıqnı saqlav teşkilâtı tasdiqlamağanı içün de iç kimse olarğa işanmay.
Qırımda kurort mevsiminiñ başında yerli akimiyet hızmet kösterüv, cemaat aşı ve naqliye hadimleriniñ mecburen aşılanması aqqında ilân etti. Qırım mustaqil profsoyuzlar birliginiñ baş müfettişi Yevgeniy Köstenkonıñ bildirgenine köre işhane ve müeesise hadimlerine bu işte tazıyıq kösterile. Onıñ aytqanına köre, aşılanmaqnı red etken işçilerniñ maaşı kesile, işten boşatılabilecekleri tenbiye etile. Ölga Skripnik qayd ete ki, mecburiy aşılanma halqara qanunlarda yoqtır. «Diger taraftan aşılama devletniñ insanlarnı pandemiyadan qurtarmaqnıñ yollarından biridir. Ancaq bugünde-bugün, büyük bir ealini zorluqnen aşılamağa izin berecek halqara normalar yoqtır. Qırım halqı Rusiyede quldlanılğan vaktsinalarğa işanmay, em qorquları esaslı, aşılanmaqnı red etmege aqları saqlanıp qalmalı. Aynı zamanda, iç kimse Rusiyeniñ insanlarnı pandemiyadan qorçalamaq içün elinden kelgenini yapmaq vazifesini inkâr etmey. Çünki işğal ettigi topraqlarda insanlarnıñ hayatı vek sağlığı içün mesüliet taşımaqta», — dep añlattı o.
Uquqqoruyıcınıñ fikrince Qırımda mecburiy aşılamağa alternativ olaraq pandemiyağa qarşı qaidelerge riayet etilmesini qattı nezaret altında tutuv olabilir. Bularnıñ arasında Rusiyeden Qırımğa uçuşlarnı sıñırlav, kütleviy tedbirlerni yasaqlav ve saire.
Ukraina Prezidentiniñ Qırımdaki vekâletliginde bildirgenlerine köre, soñki eki yıl içinde yarımadanıñ sakinlerinden «tam pandemiya devrine rastkelgen» biñlernen muracaat alınğan.
İdarede, Rusiye akimiyeti tarafından aqları bozulğan qırımlılarğa bu malümatlarnı halqara teşkilâtlarğa yetkizmek içün Qırım muhtar cumhuriyetiniñ prokuraturasına ve Ukraina uquqqoruv organlarına muracaat etmekni tevsiye eteler.
Ukrainada «vaktsina teminlene»
Dünya sağlıqnı saqlav teşkilâtı tarafından tasdiqlanğan vaktsinalar ile koronaviruske qarşı aşılanmağa istegen qırımlılar başta Ukraina sağlıqnı saqlav nazirliginiñ koll-merkezi ya da «Dіâ» portalında qayd olunıp Ukraina akimiyeti Aşılanma merkezlerine, hususan Herson vilâyetine davet etileler.
Ukraina Prezidentiniñ Qırımdaki vekâletligi qırımlılarnı böyle şekilde özleri ve yaqınlarını qayğırmağa çağırıp, yarımadada pandemiya vaziyeti ep kerginleşkenini hatırlata. «Qırımlılarğa vaktsinanıñ ekinci dozası da temin etilir», — qayd eteler vekâletlikte.
Qırımdaki Rusiye ükümeti ise, öz nevbetinde, eger aşılanma eki dozalı «resmiy qayd etilgen» vaktsinalar ile yapılğan olsa Ukrainanıñ ana qısmında qırımlılarnıñ koronavirusten aşılanğanını tanımağa azır, olğanını bildirdi.
Qırım sakini İrina asıl adını yazmamaq şartı ile nasıl etip Kiyevde CoronaVak vaktsinası ile aşılanğanını tarif etip berdi.
«Qırımda bizde vaziyet pek kergin, hastahaneler tolu, insanlar vira öle. Eger şimdi böyle olsa, küzge barıp nasıl olacağını tasavur etmek bile zor. Soñki vaqıtta „Sputnik V“ vaktsiyanası ile aşılanğan insanlar sıqça hastalanıp başladılar. Men evel de bu vaktsinağa işanmay edim, insanlar ölgenini eşitken soñ, mıtlaqa başqa vaktsinanen aşılanmaq qararını aldım», — dey qız. Onıñ aytqanına köre Kiyevde Aşılama merkezinde bu işni on beş daqqa içinde yapqan. Ekimlerge yalıñız ukrain pasportı ve identifikatsion kodnı köstermek kerek edi. «Er şey pek tez ve iç te ağırtmadan yapıldı. Qırımnıñ tışında aşılanğan bir men degil ekenim. Menim yapqanımnı eşitken-bilgen soñ, yahşı vaktsina almaq istegenlerniñ sayısı bayağı arttı», — dey İrina.
Bu arada Kremlniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, yaqın vaqıtta Rusiyede Dünya sağlıqnı saqlav teşkilâtı tarafından tasdiqlanğan vaktsinalarnıñ ketirilmesi planlaştırılmay ve «muzakere etilmey» de, — dep qayd etti.
