AQLARI BAR

MÜELLİF: Alöna Lunöva ZMINA insan aqları Merkeziniñ advokatsiyası boyunca idareci

Qırım işğaline ve onıñ menfiy aqibetlerine Ukraina qanunları azır degil edi. Aynen bu sebepten munaqaşa başlağanınen qanunlarğa arbiy onıñ aqibetlerini çezmek içün çeşit türlü deñişmeler kirsetilmekte. Bu kibi deñişmeler er vaqıt muvafaqiyetli olmay, faqat şimdi biz akimiyetniñ qırımlılarnıñ aqibetine ve alına müsbet şekilde tesir etken adımlar yapqanını körmektemiz. Bunen beraber Qırım kün terkibinde, yarımadanıñ işğalden qurtarıluvına ve reintegratsiyasına tesir etecek bir çoq çezilmesi kerek olğan sualler qalmaqta.

İşğal altında bulunğan ve mecburiy köçken qırımlılarnıñ adliy sualleri çezilüvi yolunda Ukraina akimiyetiniñ yapqan 5 muvafaqiyetli adımı.

1. Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarında yaşağan vatandaşlarnıñ aqları, serbestligi ve adliy rejimi teminlengen qanunı. Bu qanun, aprel ayı 2014 senesi qabul etilip, Qırımda yüz bergen adiselerni Rusiye tarafından kerçekleştirilgen işğal olaraq tanığan birinci ve esas vesiqadır. Bunen beraberlikte vatandaşlıq ile bağlı sualler de bu qanun vastasınen tertiplenmekte: Rusiye Federatsiyası tarafından mecburiy şekilde berilgen pasportlarnı Ukraina tanımay, ve bu Ukraina vatandaşlığından çıqartmaq vesilesi degildir. Aynen bu Qanun mündericesinde Qırım sakinleriniñ nasıl etip vesiqalar, hususan, pasportlar almaq imkânları, içtimaiy qorçalav içün aqlarınıñ tiklenüvi suallerine cevaplar mevcuttır. Elbetteki, nevbetteki yılları bu Qanunğa deñişmeler kirsetildi. Amma er alda bu vesiqa işğal şaraitlerinde «yaşayış qurallarını» ve devlet tarafından Qırım statusını vaqtınce işğal etilgen olaraq belgilegen esas vesiqadır.

2. İşğal etilgen Qırımdan yuqarı aliy oquv yurtlarına abituriyentlerniñ qolaylaştırılğan kiriş nizamı. 2016 senesi Ukrainada ilk defa «Qırım-Ukraina» tasil merkezleri meydanğa keldi. Bu merkezler Ukraina ana qıtasında yerleşken yuqarı aliy oquv yurtlarına Qırımdan abituriyetlerniñ attestatsız, ve tış mustaqil işlersiz, sadece imtian neticelerinen bücet yerlerge kirmesine imkân bağışladı. Eñ başta aliy oquv yurtlarınıñ miqdarı çoq degil edi (Ukrainanıñ cenübiy bölgelerinde tahminen 30 universitet). Amma 2020 senesi bu sıñırlamalar yoq oldı, ve endi aman-aman 200 yuqarı aliy oquv yurtı Qırımdan abituriyentler içün öz qapılarını açtı.

3. Qırımlılar içün Rezident olmağan statusnıñ toqtatıluvı. 2014 senesi Ukraina Yuqarı Şurası işğal etilgen topraqta «Qırım» serbest iqtisadiy mıntaqasını qurmağa qarar berdi. Amelde bu qanun qırımlılarnıñ diskriminatsiyasına ketirdi — olar bergi ve gümrük saalarında, ve daa Ükriana milliy bankınıñ qararınen — bank saasında rezident olmayıp qaldı. Bank saasında mahsus statusnıñ neticelerini qırımlılarğa menfiy şekilde tesir etti, olar çeşit türlü hızmetlerden marum qaldı, şu sırada bank esaplarını açmaq imkânlarından marum qaldı. 2020 senesiniñ mart aylarında qırımlılarnı rezident olmağan dep belgilengen qarar lâğu etildi. 2021 seyensi yazda ise, Ukraina parlamentı işğal etilgen topraqta «Qırım» serbest iqtisadiy mıntıqası qanunını lâğu etti.

4. Arbiy tecavuz neticesinde serbestlikten qanunsızca marum qalğan şahıs ve olarnıñ qorantalarını destek. 2018 senesinden başlap, işğal etilgen Qırım, ya da Rusiye Federatsiyasınıñ topraqlarında qanunsızca tutulğan mabüsler apiste bulunğanları müddet er sene 100 biñ grivna miqdarında maaliy destek almaqta, apisten çıqqanlarınen ise bir kerelik bu paranı ala bileler. Bundan da ğayrı Rusiye territoriyasında tutulğan siyasiy mabüslerge adliy yardım da berilmekte.

5. Vaqtınce işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ işğalden qurtuluv ve reintegratsiyası strategiyası qabul etildi. Bu Qırım qaytarıluvı yöñelişinde devlet siyasetini belgilegen ilk stratejik vesiqadır. Strategiyada devletniñ çeşit istiqametlerde faaliyetleriniñ cedveli mevcuttır. Hususan, böyle istiqametler sırasında: insan aqları ve serbestliginiñ qorçalanuvı, iqtisadiy, içtimaiy, gumanitar ve milliy sabitlik yolları belgilenmekte. Bu strategiyanıñ işke kirsetilmesi içün, Ukraina ükümeti üç ay içinde, yani 2021 senesi iyün ayına qadar, strategiyanıñ çalışması içün tedbirlerni belgilegen plannı taqdim etmege kerek edi.

Фото: Krım.Realii (Azatlıq radiosı) (RFE/RL)

İşğalnıñ aqibitlerini yeñmek içün devletniñ yapması kerek olğan 5 vazife

1. Qırım sakinleri içün pasportlar ve doğum şeadetnamesi berilmesinen teminlev. Vesiqalarnen problemler qırımlılar içün eñ sualler sırasında. Söz işğal etilgen Qırımda berilgen, amma Ukraina tanımağan vesiqalar aqta kete. 2016 senesi işğal etilgen qırımda doğma ve ölüm faktlarını belgilev içün, qolaylaştırılğan mahkeme usulı işke kirsetildi. Şekilde qolaylaştırılğan olsa da, amelde protsedura çoq uzun ve pıtraqlı. Pandemiya şaraitlerinde ise aman-aman bu kibi usullarnıñ qullanılması imkânsız oldı. Aktual vazifeler sırasında mahkemeden tış, yani memuriy protseduralarnıñ işke kirsetilmesi olacaqtır. Bunen beraber işğal sebebinden özüniñ birinci pasportını alıp olamağan Qırım sakinleri içün, Ana qıtada pasport berilüv usullarınıñ qolaylaştırılması zarurdır.

2. Qırımlılar içün onlayn hızmetlerniñ inkişaf etmesi. Sonki yılları Ukraina dicitalizatsiya saasında faal areket ete, yani bir çoq devlet hızmetleri onlayn şekilde berile bile. Amma ne yazıq ki, bu kibi yeñilikler işğal etilgen topraqlarnı çoq tiymedi. Qırım sakinleri ale daa, bir de bir, devlet hızmetine ihticı olsa, canlı şekilde kelip kerçekleştirmesi kerek. Bunıñ içün ise qırımlılar işğal etilgen topraqtan çıqmaq mecburiyetindeler, pandemiya şaraitlerinde ise bu daa da zor ola. Bu sebepten qırımlılar içün çeşit türlü hızmetlerge onlayn şekilde saip olma aqqı berilmesi zarurdır. Onlayn notariat, mahkemege muracaat, bala doğma vesiqalarını qayd etüv kibi protseduralar onlayn şekilde kerçekleştirilmeli. Bundan da ğayrı Yuqarı aliy oquv yurtlarına vesiqalarnı onlayn şekilde berüv içünde imkânlar yaratılmalı.

3. Qırımnıñ memuriy sıñırında kiriş-çıqış nezaret noqtalarınıñ desteklenmesi ve kerekli donatmalarnen teminlenmesi. Şimdi Qırım memuriy sıñırında üs nezaret keçiş noqtası çalışmaqta — Çonğar, Qalançaq, Çaplınka. Uzun müddet devamında bu noqtalarnıñ kerekli donatmalarnen teminlenmesi devlet içün prioritet olaraq belgilenmey edi. Faqat soñki yılları bu mesele etrafında bir de bir faaliyetler yaplıp başladı. Keçit noqtalarında rejim ve hızmet bölükleri meydanğa keldi. Amma buna baqmadan, keçit noqtalarına yeterlice destek berilmemekte. Episi keçit noqtaları mahsus tizilgen «Reintegratsiya ve ğayrıdan tiklenüv» devlet müesisesine berilmeli. Amma bu uzun müddetten berli yapılmamaqta. Bundan da ğayrı, keçit noqtasından Ukraina ükümeti nezaretinde bulunğan eñ yaqın meskün yerge köçürüv suali aktual olaraq qala.

4. Arbiy tecavuz neticesinde serbestlikten marum bıraqılğan şahıslar ve olarnıñ qorantalarına içtimaiy ve adliy yardım berüvni belgilegen qanunnıñ qabul etilmesi. Arbiy munaqaşa neticesinde serbestlikten marum qalğan şahıslırğa devlet tarafından destek programması olsa da, ale daa bu kibi şahıslarnı qorçalav usulları belgilenmemekte, bu kibi şahıslarğa ilâve kifayetler ve destek tedbirleri körüvi de yoqtır. Bu sebepten, azatlıqtan marum qalğan insanlarnıñ sistematik qorçalanuvını belgilen qanunnıñ qabul etilmesi pek müimdir. Bu kibi qanun leyhası Devlet organlarında çalışqan ekspertler tarafından işlep çıqarılğandır. Al-azırda Ukraina Prezidenti Ofisinde baqılmaqta.

5. Prezident tarafından keçici adliye Kontseptsiyasınıñ tasdıqlanuvı. Bu kibi kontseptsiya arbiy munaqaşa aqibetlerini çezme şaraitlerinde, insan aqlarınıñ ğayrıdan tiklenilüvi, qorçalanuvı boyunca devlet siyasetini («yol haritasını») belgilemeli. Kontseptsiyanıñ mündericesinde keçici adliyeniñ temel unsurları mevcuttır. Şu sırada: arbiy çatışmalar neticesinde zarar körgen insanlarğa tazminat, arbiy munaqaşa devamında suç işlegen insanlarnı mesülietke çeküv, munaqaşanıñ ne sebepten çıqqanı ve ketişatı aqında malümatqa saip olma aqlarınıñ berilüvi, bunen bereber kelecekte bu kibi arbiy munaqaşanıñ yaşanmaması içün kerekli tedbirlerniñ kerçekleştirilüvi. Kontseptsiya leyhası Ukraina prezidenti talimatınen, Adliye reformaları sualleri boyunca Komissiya tarafından işlep çıqarılğandır. Şimdi Prezident Ofisinde leyha üzerinde işler alıp barılmaqta.