Maksım Koşelev, UA: Kyiv icra prodüseri
XIX asırnıñ soñundan itibaren Qırım yahşı raatlıq ve sağlamlaşuvnen tedayilengen edi. Coğrafik yeri, yımşaq iklimi ve qorulğan tabiatnıñ büyük qısmı buña yardım etken edi.
Soñki yılları Qırımdaki iklim ve tabiat sıq-sıq yaramay şeylerge oğrata. Mesele tek global iklim deñişmeleri degil, Qırımda onıñ Rusiye tarafından ilhaq etilüvi ve işğal etilüvinden soñ başlağan esnaslarnen bağlıdır.
Qırım Dnipro suvunı alamayıp yavaş-yavaş quruy, topraqlar deñişe, araziler boşay. «Ulu Rusiye qurucılığı» ise Qırım tabiatını daa tez yoq ete — çöl ve ormanlar yañı maşina yollarınen kesile, cenübiy yalıdaki parklar ve qoruq ayırıqlarında asırlıq çamlar pıçıla ve yañı binalar qurula.
Böyle bir antropogen varvarlıq bu yaz aman-aman tüz Keriçte sel sebeplerinden biri oldı. Qırımnıñ yañıdan integratsiya birleşmesiniñ ekspertleri, şeerdeki suv basuvınıñ sebebi 2018 senesi Keriç köprüne demiryol qolunı qurmaq içün bozulğan Melek Çeşme özeniniñ benti oldı, dep tüşüne. Ancaq Qırımğa tek suv artqaçı degil, onıñ az olması da zarar ketire.
Suv: temiz ve bulaşıq
Qırım, Şimaliy-Qırım kanalından suv almay ve bu, bir sıra ekologik problemniñ sebebi ola. Şimaliy çöl regionlarında akiferler er yıl kanaldan beslenmese, yer astında olğan tatlı suv pek mineralleşe. Ancaq, Cumhuriyetniñ suv tasarrufatı komitetiniñ sabıq yolbaşçısı Oleksandr Liyevniñ fikirince, içme suvu işğal etilgen Qırım içün «zor bir mesele» degil.
Kanalnıñ qapatıluvı daa çoq agrariylerge ve sanayığa tesir etti. Muhataralı ziraatçılıq alanlarında keçmiş pirniç ve bürtükli aşlıqlar yalıñız Dnipro suvunen suvarılğanı içün bereketli ola edi. Liyevniñ malümatına köre, köy hocalığı yarımadanıñ işğalden evel alğan 1,6−1,7 mlrd kub suvdan eñ az 750 mln kubometr suv istimal ete edi.
«İnsanlar içilgen suv yetse, problem de yoq, dep tüşüneler, amma içecek suvıñ olsa bile, Curçı rayonında qayda çalışacaqsıñ? İş yoq. İnsanlar kete», — dep ayta Oleksandr Liyev.
İşğalci akimiyet agrariylerniñ menfaatlarına emiyet bermese de, region içün sistema yaratqan Ermeni Bazar ve Yañı Qapıdaki büyük himiya müessiselerine aynısını yapamay. Krımskiy Titan ve Krım Soda zavodlarına tehnologik devreleri içün Dnipro suvu yerine quyulardan kelgen suvnı qullanmalarına izin berildi, bu da tuzlu suv akiferlerine «emüv» sebebi oldı. Ve neticede çöl bölgesine qadar topraqlarnıñ degradatsiyasına ketirecek. 2018 senesi avgust ayında suv yetmegeni içün «Krımskiy Titan» himiya zavodındaki istisal qalımtıları tındırğıçı qurudı, neticede Ermeni Bazarda em doğru, em mecaziy manada ekşilik yağmurları yağdı, yapışaq torta oldı. Balalar şeerden bir qaç aftağa tahliye etilgen edi.
İçme suvunen temin etüv meselesi tek şimaliy rayonlar içün aktual degil. Aqmescit ve Aqyarğa suv bermek içün Rusiye onlarnen milliard ruble sarf ete — yañı quyular qaza, suvnı tatlılaştıracaq zavodlarnı qurmağa planlaştıra, kiçik özenlerde bentler qura, amma suv meselesi alâ daa çezilmedi, ve, ğaliba, o qadar «qolay» da degil, çünki Ukrainanı ondan küçnen alınğan regionğa suv bermesine zorlamaq içün halqara mahkemelerge muracaat eteler. Hususan, iyülniñ 20-nde Rusiye Baş prokuraturası Avropa insan aqları mahkemesine İnsan aqları ve esas serbestliklerini qoruv şartnamesiniñ 33-ünci maddesi esasında şikâyet yolladı - Moskva, Ukraina yarımadağa Dnipro suvunıñ berilüvini blok etmesini toqtatmasına mecbur etilsin, dep israr etti. Mahkeme soñunda böyle bir mecburiyetni qullanmağa razı olmadı.
Keriç ve cenübiy yalını basqan yaz tropik yağmurları ketirgen zarardan ğayrı, qırımlılarğa biraz yardım da etti, çünki, yerli Gidromettsentr malümatına köre, yerli suv anbarlarına aman-aman 2 mln kubometr suv qoştı. Lâkin bu bir kerelik tolduruv, suv qıtlığı meselesi sistematik olaraq çezilmedi. Şimdi yañı ğaye bar — Azaq deñizi altında tatlı suv qıdırmaq, Rusiye buña 5 mlrd 300 million ruble ayırdı.
Yarımadanıñ daa bir ekologik meselesi çirkef suvları ola. Ve mında Aqyar minus işaretinen lider ola. «Cenübiy» temizlev inşa kompleksi sovetler zamanında soñuna qadar öyle de qurulmadı. İşğal vaqtında Aqyar askerlerniñ sayısını arttırmaqnen beraber ealini de ciddiy seviyede arttırdı, faqat çirkef suvlarını deñizge tökmege devam ete.
«Ağ üzerindeki yük pek büyük», — dep ayta Ukraina milliy ilimler akademiyası zoologiya institutınıñ esas ilmiy hadimi, qırımlı Pavlo Ğoldin. Onıñ bildirgenine köre, deñizge atılğan er şey Aqyarnıñ yeri sebebinden Qara deñiz aqıntısınen deral etrafına taşıla. Bu da bütün cenübiy ğarbiy Qırımğa zarar ketire. Alimniñ aytqanına köre, arıtılmağan çirkef suvları Qara deñizniñ bütün ekologik sistemasına — mikroorganizmler, balıqlar ve diger deñiz türlerine ciddiy zarar ketire. Qırımnıñ diger regionlarında da buña oşağan problemler bar. Kefede ve Aluşta civarlarında.
Zeerli qumlar ve çöplük obaları
Esas Ukrainadan ayrı qalğan Qırım bir adağa çevirildi, şunıñ içün Rusiye yarımadanıñ naqliyat infrastrukturasını yañıdan qurmağa mecbur oldı, Qırım köprü ve devamı olaraq «Tavrida» yolu peyda oldı. Bu leyhalar Qırımnıñ tabiat ekologik sistemasına kirişmeknen beraber (bentlerniñ toldurıluvı, büyük acimde topraq qazıluvı, ormanlarnıñ kesilüvi) büyük miqdarda qurucılıq malzemeleri — hususan taş, köşeli çaqıl ve qum çıqarıluvını talap etti.
«Bugün qayd etilecek eñ menfiy şey — Keriç köprü ve Keriç boğazınıñ gidrologiyasına olğan tesiri. Bu eñ müimi. Ekincisi — Karkinit körfezinde qum çıqarıluvı, çünki o, bütün regionnıñ gidrologiyasına tesir ete. Bu körfez Qara deñiz içün balıq yuvasıdır, ve er angi deñişmesi Qara deñiz havzasına tesir ete», — dep ayta Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki sabıq vekili, professor Boris Babin.
Qurucılıq içün qumnı işğalciler tek deñizden almay, Keriçteki Çürübaş qalımtılar mahzeniniñ qoruyıcı bentlerinden de ala — olar ise zeerli qalımtı obası ola. «Qırımda çöplük kollapsı bar», — dep hulâsa çıqara Babin. Daa işğalden evel Aqmescit civarında qurulması planlaştırılğan çöplük zavodı öyle de qurulmadı. «Qırımda çöplük toplana, ebet, onı Qırımdan kimse çıqarmay. Bu, aqibetleri olğan menfiy uzun müddetli bir şey», — dep qayd ete alim.
Qoruqlarğa atılğan bombalar
Çöplük ileride «atsa», Rusiye arbiyleri işğal altındaki Qırımda şimdi ateş aça. Çeşit türlü talimler, atışlar ve raketa uçuruvları - aman-aman toqtamayıp yapılğan şeyler.
Biolog Pavlo Ğoldinniñ fikirince, böyle arbiy faallikniñ esas aqibetleri — topraq ve suvlarnıñ himiyeviy bulaştırıluvı, akustik kirletüv ve büyük yanğınlar. «Keriç yarımadasınıñ cenübiy qısmı, Opuk qoruq yarımadası eñ az eki kere aman-aman bütünley yandı, bu, Qırım çöl nebatatınıñ 32%-ı, Qırmızı Kitapta olğan onlarnen yerli ösümlik ve ayvan», — dep ayta o.
Yaqında Foros parkındaki tereklerniñ kesilüvi yerli halqnı açuvlandırıp, bir çoq narazılıq aktsiyasınıñ sebebi oldı, lâkin — işler devam ete. Ve bu da eñ ağırı degil — meşur «Tavrida» yolunıñ daa bir qısmını qurmaq içün Aqyarnıñ işğalci akimiyeti Aqyar ve Yalta arasındaki yerli ormancılıqta 8000 terek kesilüvine izin berdi ve buña 37 million ruble ayırdı.
Anda barmağa ya da eñ azından tarafsız ekologik monitoring keçirmege imkân olmağanda Ukraina ne yapa bile?
Polis ve teşkilâtlanğan ve sıñır aşqan cinayetçilik ile küreş organlarınıñ qanunlarğa riayet etüvini nezaret etüv idaresiniñ yolbaşçısı Serğiy Turçınnıñ malümatına köre, al-azırda eñ az 10 cinaiy dava ve işğal etilgen Qırımnıñ çevre müitine ketirilgen zararnen bağlı daa 20 adise tedqiq etile. Hususan Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ «Tavrida» yolu quruluvında tereklerniñ yoq etilüvini, Qara deñizde faydalı qazıntılarnıñ qanunsız çıqarıluvını, bir sıra qoruqnıñ - Qırım tabiat qoruğı, Martyan burnu, Aqşeyh rayonındaki Aqquş adalarınıñ yoq etilüvini tahqiq etkeni belli.
«Biz müim bir mehanizm — ükümetke bağlı olmağan halqara ekologik teşkilâtlarnı qullanmaymız, olarnıñ Qırımdan haberi yoq, kimse olarğa bu meseleni añlatmay» — dep qayd ete Babin. Onıñ fikirince, ekologik yöneliş Qırım platformasınıñ ilerideki inkişafında esas yönelişlerden biri ola bile.