Lüdmila Denisova, Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları komissarı, qırımlı
Qırım — hususiy bir accımızdır. Ne de olsa Rusiye, Donbasstan farqlı olaraq yarımadağa tolusınen kirdi, kirli çızmalarınen vatandaşlarımıznıñ aqları ve menligini taptadı, özüniñ eki başlı ausvayslarını olarğa zorluqnen tuttırdı, Ukraina Qırımı aqqında yalan ve uydurmalar içün meydan yarattı.
Qırım sakinleriniñ toplu şekilde Rusiye pasportı alğanlarını Qırımnıñ Rusiyege ait olğanına razı oldılar, dep bellemek mümkün. Amma bu uydurma. Qırımda rus pasportını almaq ya da almamaq degen bir seçim yoqtır. Eñ az aqlarnıñ elde etilmesi içün zarur bir şarttır. Tibbiy, tasil, içtimaiy hızmetlerni almaqnıñ yoludır. Ukrain vesiqalarınen qalmağa cesaret etkenler er angi aqlardan mahrum etilgenlerinden ğayrı er ande öz evlerinden bile quvılıp çıqarılabilirler.
Eger, Rusiye federatsiyası Qırımda ille qaysı aqlarnı boza, degen sualge, eminliknen: muarebe vaqtında ealini qorçalav aqqında Dörtünci Jeneva konventsiyası ve BMT insan aqları ve esas serbestlikler aqqında konventsiyada qayd etiilgen epsi esas aqlarnı boza, dep cevap bermek mümkün. Tecavuzkâr devlet zorluqnen pasport aldırta, sürgün ete, tamır halqnıñ aqlarını aqsımlay, onıñ mülkiy aqlarını tanımay. Ana tilinde tasil almaq, areket serbestligi, tüşünce, fikir, inanç ve din serbestligi, adaletli mahkeme, keyfiyetli tibbiy yardım aluv aqlarını boza, işğal altındaki topraqqa halqara ve gumanitar teşkilâtlarnıñ, bunıñ kibi de Ukraina Yuqarı Radası İnsan aqları komissarınıñ kirmesine mania ola.
Qırımda insanlar er angi qabaat içün tap apske qapatılmaq qorqusı altında yaşaylar. Bugünde-bugün 113 nefer vatandışımız, şu cümleden 78 qırımtatarı, demir parmaqlıq artında bulunmaqtalar: 101-i Rusiyede, 12-si Qırımda. BMT Aliy komissarı idaresiniñ bildirgenine köre, yarımadada 43 insan bellisiz ğayıp oldı, dep sayıla. Bu daa tek biz bilgenlerimizdir.
Yarımadada esas aqlarnıñ bozulması aqqında haberni öz vatandaşlarımızdan alamız. Biz, öz habercileri vastasınen haber alğan cemaat teşkilâtlarınen de emekdaşlıqta bulunamız. Bu lâqayd olmağan, «Qırım kimniñdir?» degen sualge tüşünmeden «Tabiiy ki, Ukrainanıñ» diye cevap berecek faal insanlardır.
Yarımadadaki qardaşlarımızğa bivasta yardım berip olamaymız — Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları komissarını, monitoring taqımlarnı, Qızıl haç teşkilâtlarını Qırımğa kirsetmemek içün Rusiye er şeyni yapa. Bu sebepten uzaqtan çalışmaq zorundamız ve bizim pek çoq vazifemiz bar. Birincisi — Ukrainanı em iqtisadiy, em içtimaiy taraftan qırımlılar içün şu derecede celp etici etmek kerekmiz ki, olar artıq qararlarını Rusiyeniñ faydasına almasınlar.
Neler yapıldı? Qırım mektepleriniñ mezunları Ukraina aliy oquv yurtlarına imtiansız kirmek imkânına malik oldılar. Bu pek müimdir çünki «qırım diplomları» sahte ve olar iç bir kimse tarafından tanılmay. Bundan da ğayrı, qırımlılar Ukrainanıñ ana qısmında şübeli «Sputnik» ile degil de, Dünya sağlıqnı saqlav teşkilâtı tasdiqlağan vaktsinanen aşılanmaq imkânına malikler. Ukrainada olar keyfiyetli tibbiy yardımnen teminleneler. Aralarında pek çoq qırımtatarları da olğan siyasiy mahbüslerniñ meselelerine büyük diqqat ayıramız. Taqımımızda sabıq siyasiy mahbüs Edem Bekirovnıñ qızı Eleonora çalışmaqta. O, mahkemelerni közete, gece-kündüz advokatlar ve işğalci akimiyet azatlıqtan mahrum ettigi insanlarnıñ ailelerinen bağ tutmaqta.
Biz bu insanlarnıñ adlarını, qoranta azalarınıñ episini, sağlıqları ve problemlerini bilemiz. Siyasiy mahbüsler arasında yaşlı insanlar da bar ve bulundıqları ağır şaraitte aps cezasına dayanalmaycaqlarından qorqamız. Er kün aqşam yarın sabağa belgilengen mahkeme aqqında esabat beremiz, çaresi olğanlarnı mıtlaqa mahkemege kelip, vatandaşlarımızğa qoltutmalarını rica etemiz. Bu «mahkeme etilgenler» içün de pek müim. Lâqayd olmağan insanlarnıñ sayısı ne qadar çoq olsa, Rusiyege böyle mahkemelerni keçirmek şunıñ qadar oñaytsız olur.
Aynı zamanda Ukraina Yuqarı Radası İnsan aqları temsilcisiniñ Kâtibiyeti Qırım meselesini dünyanıñ kün tertibinde birinci yerde tutmaq maqsadında halqara meydanlarda keniş kölemli informatsion iş alıp barmaqta. Epsi seviyelerde Putinge deşetli cinayet yapqanını hatırlatıp turmaq kerek. Ve Rusiye içün oñaytsız alan ep kenişlemesi zarur. İqtisadiy yasaqlarnı sertleştirmek, tsivil devletlerniñ cemaatı tarafından Rusiyeni tam manada sıqıştırmaq, dünya miqyasındaki meselelerni çezüvde itibarını tüşürmek kerek.
Soñ ne olacaq? Bir çoqları işğalden soñ topraqnıñ ğayrıdan bütünleşmesi aqqında ayta. Amma başta qalpler yañıdan bütünleşmeden topraq da ğayrıdan bütünleşmez.
Al-azırda Qırımda olıp-keçkenlerden memnün olmağanlarnıñ sayısı vira arta. Ertemi-keçmi Rusiye virusına qarşı toplu muqavemet öz işini yapar. Ve biz de azır olurmız.