MÜELLİF: Andriy Yanıtskıy, Aqyarda doğğan iqtisadiyat közeticisi
2014 senesinden soñ Qırım üzerine Rusiye bücetinden dersiñ altın yağmurı töküldi. İşğalniñ birinci yılında bücet saasındaki aylıqlar bayağı köterildi, pensiyalar eki qat arttı, grivnâlar rublelerge pek elverişli fiyatqa deñiştirile edi. Kerç köprüsiniñ qurulması, çoq kilometrli Tavrida yolu, yañı elektrik stantsiyalar içün yapılğan federal yatırımlarnı da unutmayıq. Bu cedvelde ticaretnen oğraşqanlar içün bergi imtiyazları ve bütün Rusiyeden kelgen turistler içün bilet fiyatlarında imtiyazlar da bar edi.
Rusiyeli iqtisadiyatçı Sergey Aleksaşenkonıñ aytqanına köre, 2020 senesiniñ soñunda pension tölevler içün masraflar, federal bücet ile devlet şirketleriniñ masrafları 2,1 trl. rubleni ($34,7 mlrd.) teşkil etti. Bu yerde yarımadadaki devlet şirketleriniñ masrafları, ticariy şirketler içün imtiyazlar esapqa alınmadı. Rostov vilâyetiniñ masrafları, meselâ, Rusiye tarafından Keriç boğazına alıp ketken yolnıñ abadanlaştırıluvı da bu cedvelge kirmedi. Rusiyelilerniñ Qırımdaki çoq milliardlı arbiy masraflarınıñ esaplanması ise imkânsızdır.
Masraflar qısmına Qırım yarımadası ilhaq etilgen soñ Rusiyege qarşı kirsetilgen sanktsiyalarnıñ neticelerini de qoşmaq mümkün. Bloomberg Economicsniñ esaplamalarına köre, 5 yıl içinde RF iqtisadiyatı 150 milliarddan ziyade dollar ğayıp etti.
Rusiyeniñ Umumiy içki mahsulatı alıp olamağan yıllıq acimleri esapqa alınsa, 2014 senesinden berli Rusiye iqtisadiyatı umumiy mahsulatınıñ deelik 85% alamağanı orgağa çıqar, dep qoştı Aleksaşenko.
Buña baqmadan, Rusiye iqtisadiy inkişaf etüv Naziri Mihayil Reşetnikovnıñ fikirince, Qırım iqtisadiyatı 2021 senesinece 2,2 qat, Aqyar iqtisadiyatı ise daa ziyade — 2,7 qat artqan eken.
Amma Rusiye matbuat vastaları bile başqa regionlarğa köre Qırımdaki yaşayış pek toq olmağanını, yarımada ealisiniñ 17,6% fuqarelik çizgisi altında bulunğanını (bu ise tedqiqattaki köstergiçleriniñ eñ beteri) qayd etmege mecburlar. Rusiyedeki ''Novaya gazeta'' matbuat vastasınıñ muhbiri Nadejda İsayeva aytqanına köre, Qırım sakinleri mahsulatnıñ sıñırlığıni, urba, kommunal hızmetleri fiyatlarınıñ yüksekligini ve bir çoq iqtisadiy saalarda reqabetniñ olmamasını kün-künden ziyade is ete. Pandemiya devirinde memleketteki kritik iqtisadiy vaziyetniñ tesiri de sezilmekte.
Turistsiz turizm
Sabıq Qırım Muhtar Cumhuriyeti kurortlar ve turizm naziri Oleksandr Liyev işğalden evel yarımadanıñ iqtisadiyatını temin etken bir qaç strategik saalarnı tarif ete. Bular turizm, köy hocalığı, tranzit ve sanayıdır.
2010 senesi bir yıl devamında Qırımnı ziyaret etken turistlerniñ miqdarı 5−6 mln civarında edi, olardan 1−1,2 mln. kişi Rusiyeden kelip kete edi. Baqım saalarnen beraber Qırımnıñ kurort-turistik saası 2014 senesiniñ başında yarımada bücetindeki kelirniñ eñ azından 25% teşkil ete edi. İşğalden soñ er şey deñişti.
Qırımnıñ cenübiy yalısındaki kiçik musafihaneniñ saibi Irınanıñ aytqanına köre, onıñ içün işğalden evelki devir eñ kârlı edi, çünki 2013 senesi musafirhanesindeki odanıñ ortalama fiyatı 55 dollarnı teşkil ete edi, 2021 senesi ise tek 40$ teşkil ete.
Quvetçi ya da memur olmağanlar arasında Qırımdaki yaşayışnen memnün olğan adamlarnı tapmaq küçtir. Bloomberg Economicsniñ esaplamalarına köre, 5 yıl içinde RF iqtisadiyatı 150 milliarddan ziyade dollar ğayıp etti.
«Bütün regionlardan bizge kelirleri orta ve ortadan az olğan adamlar kelmekte. Bücet saasındakiler çoq. Turistlerniñ fuqareleşkenleri sezile», — dep ikâye ete Irına.
Rusiyeniñ statistik malümatlarına köre, 2020 senesi Qırımnı 6,3 mln. turist ziyaret etti, amma Liyev emin ki, turistlerniñ miqdarı aynı, yani Rusiyeden 1,2 mln. kişi ve Ukraina qıtasından kelgenler 100 biñ kişi civarındadır.
Arbiylerge taba aylanuv
İşğal etilgen Qırımnıñ iqtisadiyatı tüşken çuqurnıñ terenligini añlamaq içün bir qaç statistik malümatnı ketirmemiz yeterlidir. 2013 senesi Qırım yarımadasında ihracat acimi $904,9 mln, italât acimi ise $1,044 mlrd, Aqyarda ise $99,8 mln ve $106,9 mln. teşkil etti. 2019 senesi ise mütenasip köstergiçler Qırımda $33,7 mln ve $60,4 mln, Aqyarda ise $6,4 mln ve $6,3 mln teşkil etti.
2021 senesi yarımadanıñ büceti deerlik üçte ekisi dotatsiyalardan ibaret, olarnıñ yalıñız 22%-nı esasen bergilerden elde etilgen öz kelirleri teşkil ete, — dep izaatlay Qırım boyunca iqtisadiy ekspert Oleksandr Basov. Bularnıñ ekseriyeti hususiy şahıslarnıñ kelirlerinden elde etilgen bergiler, satılğan tütün, içki ve yaqarlıqtan elde etilgen aktsiz bergilerdir. Şirketleriniñ kelirlerinden elde etilgen bergiler ise yalıñız üçünci yerdedir.
Rusiyeliler yarımadağa kirgen soñ, bücet aqımları, topraq ve mülkiyet saipleri kütleviy şekilde deñiştirilmege başladı. ''Milliyleştirüvge'', yani musadere etüvge em ukrain devlet müessiseleri, em de ticariy şirketler oğradı. Olarnıñ arasında ''Foros'' sanatoriyi ve 8 büyük şarap ve yüzüm istisalcını birleştirgen ''Massandra'' Milliy istisal-agrar birleşmesi de bardır. Namlı tesisatlarnıñ yañı saipleri arasında Kreml reberiyetine yaqın olğan adamlar da pek çoqtır.
Halqara sanktsiyalar sebebinden işğalden bir yıl keçken soñ RF reberiyeti esas emiyetni yarımadanıñ ''arbiyleştirilmesine'' bermege başladı. Rosstatnıñ malümatlarına binaen, 2014−2019 seneleri devamında iqtisadiy faaliyetniñ çeşitlerine köre Aqyardaki iqtisadiy faaliyetniñ 68% devlet idaresi, arbiy havfsızlıqnı teminlev ve içtimaiy teminlev teşkil ete edi.
Dotatsiyalar seviyesi boyunca Qırım eñ çoq subsidiyalar alğan RF regionları - Çeçenistan, İnguşetiya ve Dagestan cumhuriyetleri ile aynı sıradadır.
İş adamları tizginde tutula
Andriy, Qırımda araba tamirlevinen oğraşqan kiçik işhaneniñ saibi, Rusiye kerçeklerinde faaliyetini nasıl etip alıp barğanını tarif ete. İlhaqnıñ başında pek qıynalğan edi — bergiciler cöremeler kesmege başladı, vesiqalarnıñ resmiyleştirilüvi ise uzun müddet devam etti. Naqliyat meselesi qıyınlaştı - misal olaraq, Qıtaydan araba parçalarını almaq maqsadınen para tölevini yapmaq içün Krasnodar vilâyetinde bank esabını açmağa mecbur edi.
''Daa bir yaramay adise peyda oldı - yerli olmağan müşteriler tamirlev içün iç bir şey tölememek niyetinen mahkemege şikâyetler bermege aves ete. Kelmeşeklerge hızmet etmege o qadar istemeyim ki, atta işhanemniñ yarımadadan köçürilüvi aqqında tüşünem'', — dep ayta Andriy.
Çoq yıllar devamında faaliyetlerinen oğraşqan iş adamları kiçik ticaretten talap etilgen kağit şeklindeki esabatlar qat-qat artqanına, büyük miqdarda cöremeler kesilgenine şikâyet eteler, RF bütün saalarnı nezaret ete, idare ete ve inkişaf etmelerine yol bermey.
Aynı vaqıtta resmiy statistik malümatlar aylıqlarnı eki qat arttırıp kösterseler de, aslında Qırımda 2015−2020 seneleri devamında aylıqlarnıñ ortalama miqdarı 10−15 biñ rubleni teşkil ete. İstisna olaraq memurlar, quvetçiler ve arbiylerniñ aylıqları Qırımdaki ortalama aylıqqa köre atta 10 qat ziyade ola bile.
Neticede 2020 senesi istisalcılarınıñ imkâniyetlerine köre RF regionları arasında Qırım 85 yerden 78-nci yerni aldı. Amma Rusiye nezareti altında bulunğan yarımadanıñ bu şekilde idare etilüviniñ zayıf tarafları da bar. Künleriniñ birinde Kremlde regionlarnıñ qaysı birisini aşatmaq kerek değen sual köterilse, bunıñ aqibetini evelden tahmin etmek küçtir. Ukraina atta yarımadağa acele gumanitar yardımnı bermek mecburiyetinde qala bile. Ve böyle alda Kıyıvdeki resmiy akimiyetimizde yarımadanı iqtisadiy ceetten acele sürette ğayrıdan integrasiya etüvge dair tafsilâtlı adım-adım planı olmalıdır.