Mıkola Semena, qırımlı jurnalist, Krim.Realії Radіo Svoboda leyhasınıñ közeticisi
Ömüriniñ altmış yılından ziyadesi qırımtatarı Mustafa Cemilev öz halqınıñ tanılması ve mustaqilligi içün küreşmekte. Başta siyasiy tüşünceleri içün SSSRniñ apshaneleri ve lagerlerinde 15 yılını keçirgen bir muhalif, soñra qırımtatar halqı Meclisiniñ reisi ve beş çağırılış Ukraina halq millet vekili olaraq. Al-azırda — dünyada qırımtatar halqınıñ eñ nufuzlı ve yüksek seslerinden biridir.
— Ne içün qapını qaqasıñ? Menim qapılarım seniñ içün daima açıq — böyle sözlernen qarşılay o, dostu, meslekdeşi, jurnalist Mıkola Semenanı. Ekisi de Qırımdan ve olarnı yalıñız uzun yıllar devam etken dostluq degil de, Qırım yarımadasınıñ zemaneviy tarihını terenden añlağanları, işğalci devletniñ ücümleri birleştire.
2017 yılı Qırımda qalğan ve işğalniñ aqiqatlarını obyektiv şekilde izaatlağan az sayılı ukrain jurnalistlerinden biri olğan Semena 2,5 yılğa şartlı cezağa üküm etildi. Rusiyeniñ bütünligini bozuvğa çağırğanında qabaatlanıp, Qırım işğalci mahkemesi tarafından cezalandı. Yalıñız halqara cemiyetniñ sert seslenüvi Semenağa şartlı cezadan qurtulmaq ve 2020-nci senesiniñ başında Qırımdan serbest Ukrainağa ketmek imkânını berdi.
Qave sofrası başında uzun bir subette Qırımnıñ yaqın tarihınıñ bu şaatları onıñ keçmişi ve kelecegi hususında tüşüneler.
— Mustafa efendi, 1991−1992 seneleri Qırım Muhtar cumhuriyeti ğayrıdan tiklenildi, o şekilde qurulması doğru edimi, ya da başqa bir şekilde olabilir edimi?
— Mezkür muhtariyet 1991 senesi kommunist partiyası teşebbüsi ile ve Qırımdaki Rusiyeperest quvetlerniñ qoltutuvında Qırımnıñ statusı boyunca keçirilgen referendumnıñ neticesi olaraq quruldı. Qırım muhtar cumhuriyeti yerine «Qırım cumhuriyeti"ni ilân ettiler.
Sovetler ittifaqı artıq dağılmaq arfesinde edi ve uzaqnı körgen kommunistler kelecekte lâzim olursa Ukrainadan ayırılmaq içün «SSSR subyekti"ni yaratmaq maqsadını qoyğan ediler. Soñra bu işledi, işte. Şimdiki Qırımnıñ işbirlikçileri 1991 senesi referendumını 2014 senesi işğaliniñ birinci basqıçı olaraq ilân eteler. Bu cumhuriyet qurulmasınıñ territorial printsipi yañlış edi, çünki muhtariyet subyektine malik degil ve şunıñ içün de Ukraina devletinde sadece olaraq Rusiye anklavı oldı. Qırımtatarlar böyle bir referendumğa kesen-kes qarşı çıqtılar. Referendumnı boykot ettik ve hususan qırımtatarlarnıñ çoqluğı daa sürgünlik yerlerinde olğanı sebebinden vatanımıznıñ statusı başqa bir ülkeden kelgen kelmeşeklerniñ reylerine köre belgilenmeycegini bildirdik. Teessüf ki, Kiyev akimiyeti o zaman bizge qoltutmayıp, referendum teşkilâtçılarınıñ tarafını tuttı. Ve Ukraina Yuqarı Radasınıñ sessiyasında Qırımdan olğan deputatlarnıñ esas delili Qırımnıñ praktik olaraq Rusiye toprağı olğanı, ve güya olarğa muhtariyet kerekligi edi. Biz aqlarımız aqqında aytacaqlarımıznı diñlemege bile istemediler. Soñra prezident Leonid Kravçuk bu muhtariyetni «piç bala» dep adlandırdı ve menim ile subetinde muhtariyet «qırımtatar milliy münderice ile toldurılacağını» işandırdı. Qırımtatarlar yarımadanıñ eñ ziyade aqsımlanğan qısmı oldılar. Meselâ, biz Qırım ealisiniñ 13,5 fayızını teşkil etkenimiz alda muhtariyetniñ yuqarı organlarında bizim issemiz 3 fayıznı bile teşkil etmedi, bular da eñ «aşağı» vazifelerde, bazı bir qurumlarda iç bir qırımtatarı yoq edi.
— İşğal tarihını 2014 senesiniñ yazından alıp baramız, amma 1991 senesi ve soñraki devirde angi faktorlar, siziñce, Qırımnıñ işğaline sebepçi oldı?
— Zanımca, Ukraina reberliginiñ eñ büyük yañlışlarından biri 1996 senesi Budapeşt memorandumında yadro silâsından vazgeçmesi ve episiniñ ruslarğa berilmesi edi. Böyle bir adım memorandumda degil de muqavelede imzaları bar yadro ülkeleri Ukrainağa ücüm etilgeni ve toprağınıñ bir qısmı işğal etilgeni alda neler yapacağı açıq şekilde ifade etilgeni zaman atılabilir edi.
Rusiye ne qadar da yırtqıç bir devlet olsa da yadro ülkelerine açıqtan-açıq qarşı çıqmağa cürat etalmaz edi.
Rusiyeniñ Qara deñizdeki arbiy bazasınıñ Qırımda qalması büyük bir hata edi, bu bazanıñ yerleşmesi ile bağlı muqaveleniñ işğal arfesinde daa 25 yılğa uzatılması tolusınen Viktor Yanukoviçniñ cinayetidir.
Kırımda esasen Qırımnıñ özünde yaşağan asker namzetleri arasından arbiy kontingent şekillendirmek de yañlış edi. Bu sebepten bir çoq ukrain arbiyleri işğalden soñra Qırımnı terk etmediler, amma olar vatan haini degil, çünki olar Qırımdaki aile ve aqrabalarını tüşünmeli ediler. 2008 senesi Rusiye-Gürcistan muarebesinden soñra tecavuzkârnıñ nevbetteki adımı Qırım olabilecegini bildirgen bir beyanat derc ettik ve ögüni alacaq bir sıra tedbirlerni teklif ettik. Cümleden, Rusiye flotınıñ Aqyarda bulunması aqqında muqaveleniñ deral lâğuv etilmesi, hususan bu flotnıñ gemileri Aqyardan bazağa dair muqaveleni bozaraq Gürcistannıñ Poti limanına ateş açqanı içün Ukrainanı cinaiy cenkke qarıştıra edi. Bunıñ kibi de, eñ azında Rusiye bazasınıñ kontingenti, yani eñ azdan 20 biñ nefer arasında Ukrainanıñ ğarp bölgelerinden Qırımda asker yerleştirmekniñ zarurlığını da ayttıq. Ancaq soñra, bizge belli olğanına köre, Ukraina Telükesizligi Hızmeti «analitik qaydlarında» bizim beyanatımızğa Meclis tarafından Rusiye ile «qardaşlıq munasebetlerini» bozmaq maqsadını taşığan fesat olaraq qıymet kesti. Mına sizge «qardaşlıq munasebetler» e!
Yanukoviçniñ qaçmasından soñra meydanğa kelgen Ukrainanıñ yañı reberliginiñ Qırım işğaline iç bir qarşılıq köstermegeni, silâlanmaması ve halqnı umumiy qarşılıqqa çağırmaması da menim fikrimce yañlış edi. Olar ğarp ittifaqdaşlarınıñ adekvat seslenmesine esassız ümüt ettiler, albu ki bu ses pek zayıf oldı.
— 2014 senesi Vladimir Putin Meclisnen, hususan siznen Qırım işğaline ve onıñ areketlerine qoltutuv hususında añlaşmağa tırıştı. O, ne beklegen eken aceba?
— 2014 senesi mart 12-de Putin ile olğan tahminen qırq daqqalıq subetimizden öyle hulâsağa keldim ki, o, qırımtatarlarnıñ bütün problemlerini pek tez al etmek vadesi muqabilinde Qırımnıñ yerli halqınıñ sadıqlığını qazanmağa istey. Bunıñ kibi de o, qırımtatarlarnıñ yolbaşçısı olaraq öz cemaatı içinde bir padişa kibi, amma aynı zamanda Kremlniñ qulı olacaq bir insannı körmege istey. Yani, çeçen stsenariyini közde tutqan. Bes-belli o, alâ daa qırımtatarlarnı yahşı bilmey eken.
Putin qırımtatarlarnıñ yolbaşçısı olaraq öz cemaatı içinde bir padişa kibi, amma aynı zamanda Kremlniñ qulı olacaq bir insannı körmege istedi.
O künleri em Kremlde, em de Qırımda Meclisni öz tarafına çekmege istegenler pek çoq şeylerni işandırdılar. Qırım Yuqarı Şurası aşıq-acele qırımtatar halqı aqlarınıñ teminatı aqqında qarar bile aldı. Çerik asırdan berli zeer saçtıqları Meclisniñ tanılması ve evellleri eşitmege bile istemedikleri Qırımnıñ tarihiy toponimikasını ğayrıdan tiklemek, qırımtatarlarnıñ bütün qurumlarda nisbette 20 fayızdan az olmağan temsil vadeleri bar edi. Meclisniñ bir çoq azaları ve atta regional meclis yolbaşçılarına Rusiyege meyil bermek ve Qırımnı Rusiye toprağı dep tanımaq esabına pek çoq miqdarda para işandırdılar. Qandırmaq, añlaşmaq işine Tatarstannıñ reberlerini celp ettiler, Moskvadan musulman yetekçileri de ketirildi. Amma, bütün bulardan netice çıqmağan soñ ananeviy basqı, zulum usullarına keçtiler. Meclisniñ reisi Çubarovğa Qırımğa kirmesini yasaqladılar, onıñ eki muavini İlmiy Ümerov ve Ahtem Çiygozni yaqaladılar, cinaiy iş açtılar, Meclis azalarından birini balasını öldüreceklerinen qorquzıp Qırımnı terk etmege mecbur ettiler.
— Keçenlerde qabul etilgen Ukrainanıñ tamır halqları aqqında Qanunı ne deñiştirdi?
— Qararnı qabul etüvde Prezident Vladimir Zelenskiyniñ özü al etici rolni oynadı. Eger qanun leyhası prezidentniñ kendisi tarafından berilir eken, parlamentte çoqluq içün bu küçlü siltemdir. Bugünki vaziyette zarur qanunlarnıñ qabul etilmesinde Prezidentniñ siyasiy iradesi pek müimdir. Şunı qayd etmeli ki, böyle irade 5-nci Prezident Petr Poroşenkoda bar edi, amma onıñ tarafdarları parlamentte çoqluq olmağanından o, bu qanun keçmez, dep qorqtı.
Bunda, Ukrainağa Qırımnı işğalden azat etüv yolunda bir adım olaraq Qırımnıñ tamır halqınıñ aqlarını tiklevnen bağlı bir sıra qanunlarnıñ, cümleden Ukrainanıñ tamır halqları aqqında, Qırımtatar halqınıñ Ukrainada statusı aqqında qanunlarnı qabul etmek ve Qırımnı tamır halqnıñ öz-özüni belgilev aqqı esasında milliy-territorial muhtariyetke çevirmekni açıq şekilde tevsiye etken Avropa Parlamentiniñ rolü de pek emiyetlidir.
Bu yerde eñ çoq «yardımnı» qalıpqa sığmağan açıqlamaları ile deputatlarğa qanunnıñ maiyetini añlatmağa tırışqan Putinniñ özü berdi. Deputatlar onıñ delicesine seslenmesini körip, qanunnıñ pek yahşı olğanını añladılar.
Mezkür qanunnı işğal altındaki Qırımda da quvanç ile qarşıladılar. Ukrainağa minnetdarlıq ve memnünlik bildirip çañ qaqtılar. Ümüt etemiz ki, tamır halq qanunı küçke kirgen soñ qırımtatar halqınıñ öz milliy-territorial muhtariyetke uquqı aqqındaki qanunnı da qabul etmek yengilce olur.
— Ukrainanıñ Qırımda qırımtatar milliy-territorial muhtariyetni qurulmasınıñ istiqballerine nasıl qıymet keser ediñiz?Ukraina ve Qırımnıñ kelecegi içün bunıñ emiyeti barmı?
— Belli ki, milliy-territorial muhtariyet tamır halqnıñ öz-özüni belgilev aqqına esaslanaraq qurula. Şunıñ içün de, tamır halq aqqındaki qanun Anayasağa Qırım statusı aqqında söz yürsetilgen 10-ncı bölügine deñişme kirsetüvge doğrudan-doğru yol aça. Qırımtatarları içün bu — olarnıñ menligi, tili, medeniyeti, özgünligini qorçalanmasınıñ kefaleti, devlet içün ise — Qırımnı deral işğalden azat etmek içün yuridik esastır, çünki bu muhtariyet tamır halqınıñ talabıdır.
Aynı zamanda, tamır halqlarnıñ sarsılmaz aqlarını ürmet etken Ukrainanıñ uquqiy devlet olaraq itibarını da yükseltir.
— Biz epimiz Rusiye Qırımnı uzun müddet tutıp olamaycağına, işğal ep bir bitecegine inanamız. Qırımnı işğalden azat etecek ve endi şimdiden çalışıp başlağan faktorlarnı köresiñizmi?
— İşğalden azat etecek açıq faktorlar şimdilik yoqtır, amma olar pek tez vaqıtta peyda olabilirler. Müimi, Qırım işğali Rusiyege olduqça paalığa ve ep artmaqta olğan suratnen tüşmesidir. Bazı bir fikirlerge köre, Putinniñ ükümranlığı devrinde bu belki olmaz, çünki bu onıñ siyasiy ölümi olur. Ancaq, halqara yağmacılıqqa qarşı sanktsiyalar kifayet qadar küçlü olsa Qırımnıñ azat etilmesi Putin devrinde de mümkün olacağınıñ ihtimalı bar. Halqara cemiyet öyle bir vaziyet yaratabilir ki, Putin 1,5 millionlıq ordusına ve hususan da içki cezalandırıcı qoşunlarına aşatmağa şey tapalmaz. Çünki, pek çoq yeri olğan bu devlet esasen tabiiy, hususan. neft-gaz resurslarnı satuv esabına yaşay. Rusiyeniñ Umumiy İçki Mahsulatı meydanı Rusiyeniñkinden 50 kere azca olğan İtaliyanıñ UİMinden de azdır.
Qırımnıñ işğali meselesinde ahlâqiy puslaları daa qırılmağan halqlarğa ve siyasetçilerge işanmaq kerek.
Ve eger, deyik ki, bir qaç ay Rusiyeniñ tabiiy resurslarını satın aluvğa yasaq qoyulsa, bundan da ğayrı «SWIFT» bank sistemasından ayırılsa, pek tez arada Rusiyede er şeyniñ dağılmasını közetmek mümkün olur. Lâkin dünya liderleri bunı yapmaylar, çünki birlik yoqtır. Bir çoq ülkeler şimdilik kendilerine nisbeten telükeni sezmeyler, bir qaç adım ögdekini körmege istemeyler. Amma, olabilecek bir şey, bu keskin adımnı bir variant olaraq tutalar, dep tüşünmek de mümkün.
— Ukrainada Qırımnı işğalden azat etüvniñ strategiyası işlendi. O ne derecede realdir? Onıñ semereliligine nasıl qıymet kesesiñiz? İşğalden azat etilüvniñ areket etici quvetleri qayerde?
-Biz Refat Çubarov ile beraber bu yılnıñ mart ayında Prezidentniñ ofisinde mezkür strategiyanıñ taqdiminde bulundıq. Ukrainanıñ «ev vazifeleri» qısmına ait fikirlerimizni beyan ettik, ayrıca Strategiyada Qırım ve onıñ tamır halqınıñ statusına dair qanunlarnıñ qabul etilmesi zarurlığıngı qayd etmek aqqında ayttıq. Prezident o zaman bizni işandırdı ki, bütün bu tekliflerni mıtlaqa Strategiyağa kirsetmeden de amelge keçirmek, cümleden Nazirler Kabinetiniñ qararları vastasınen kerçekleştirmek mümkün. Ve kerçekten de, Tamır halqlar aqqında qanun qabul etildi, ümüt etemiz ki diger qanunlar da qabul etilir. Umumen, işbu Strategiyada, tabiiy ki, bir çoq nuqsanlar tapılabilir. Lâkin, işğalden soñ yedi yıl degende ilk defa böyle bir Strategiya qabul etilgeni büyük bir iştir.
-Qırım platformamsından nelerni bekleysiñiz? Bu, işğalden azat etilüvniñ müim adımı olabilirmi? Nasıl şartlarda?
— Biz, Qırım platformasınıñ bir nev Putinge qarşı birlik olaraq büyük emiyetini añlaymız. Amma onıñ semereliligi onıñ işinde qaç ülkeniñ ve nasıl seviyede iştirak etecegine bağlıdır.
Keçenlerde Meclis ofisinde sabıq sovet baltıq ülkeleri parlament komissiyalarınıñ yolbaşçılarınen olğan körüşüvimizde Qırım platfoorması mevzusını muzakere ettik. Latviya delegatsiyası başınıñ sözlerini pek begendim.
Olarnıñ Qırım platformasında iştirakine keder etmek içün Rusiye olarğa tazıyıq kösteremi degen sualimizge o, böyle cevap berdi: «Tabiiy ki, tazıyıqlar pek sert, amma biz ahlâqiy puslamıznı daa sındırmadıq ve ülkelerimiz eñ yüksek seviyede temsil etilecektir. Em şunı da qayd eteyik ki, biz tek bu sammitte iştiraknen sıñırlanmadan Qırımnıñ tam azat etilmesine qadar platformada çalışacaqmız»
Şunıñ içün de, em qırımtatar halqınıñ, em Ukrainadaki akimiyet organlarınıñ Qırımnıñ işğali meselesinde ahlâqiy puslaları daa qırılmağan halqlarğa ve siyasetçilerge işanmaları kerekligine ve olar çoq olacağına ümüt etemiz